Çalışma süresinden sayılan haller: hazırda bekleme, nöbet, yolda geçen süre, servis ve süt izni (İş Kanunu 66. madde)

Çalışma süresi nedir, neler sayılır?

Çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. Buna İş Kanunu'nun 66. maddesinde sayılan süreler de eklenir, ara dinlenmeleri ise çıkarılır (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3). Yani işçi o sırada üretim yapmasa bile kanunun saydığı hallerde geçen saatler puantaja çalışma olarak girer.

Hazırda bekleme çalışma süresi sayılır mı?

Sayılır. İşçi işyerinde her an iş görmeye hazır bekliyorsa, o sırada iş çıkmasa bile bu süre çalışma süresidir (m.66/c). Burada bakılan şey, işçinin zamanını serbestçe kullanıp kullanamadığı ve işverenin emrinde bekleyip beklemediğidir.

• Vardiya boyunca arıza çağrısı bekleyen elektrikçi o vardiyada yalnız iki arızaya müdahale etse bile vardiyanın tamamı çalışma süresidir.
• Hat durduğu için tezgâh başında bekletilen operatörün bekleme süresi puantajdan düşülemez. Hat uzun süre duracaksa işçiyi bekletmek yerine telafi çalışması ya da kısa çalışma şartlarına bakılır.
• Bunu molayla karıştırmayın. Mola, işçinin işten tamamen ayrılıp serbestçe kullandığı süredir. İşçi molada makinenin başından ayrılamıyorsa ya da çağrıldığında dönmek zorundaysa bu süre aslında hazırda beklemedir.

Nöbet çalışma süresinden sayılır mı?

İşyerinde tutulan nöbet çalışma süresidir. İş Kanunu'nda "nöbet" adıyla ayrı bir hüküm yok, nöbetin niteliğine göre 66. maddenin (c) bendi ve genel çalışma süresi tanımı uygulanır. İşçi nöbet boyunca işyerinde, çağrıldığında hemen iş görecek şekilde bekliyorsa bekleyerek geçen saatler de dahil hepsi çalışma süresine girer.

Evde ya da işyeri dışında, telefonla ulaşılabilir hâlde tutulan çağrı nöbeti için kanunda açık bir hüküm yok. 66/c işyerinde ve işin başında beklemeyi anlatır, işçinin büyük ölçüde serbest kaldığı işyeri dışındaki süreler bu tarife doğrudan girmez. Ama çağrı üzerine işyerine gelip çalıştığı süre işçinin işte geçirdiği süredir, dolayısıyla her durumda çalışma süresidir. Çağrı nöbetinin ücretini, çağrıda yolda geçen sürenin ve fiilî çalışmanın nasıl sayılacağını iş sözleşmesine ya da toplu iş sözleşmesine yazın. Tereddüt ederseniz bir iş hukukçusuna danışın.

Yolda geçen süre ne zaman çalışma süresidir?

İşveren işçiyi işyeri dışında başka bir yerde çalışmak üzere gönderdiğinde yolda geçen süre çalışma süresidir (m.66/b). Evden fabrikaya gidiş-geliş buna girmez, çünkü işçinin her gün kendi işyerine gelmesi "gönderilme" sayılmaz.

• Mesela fabrikadan sabah 07.00'de çıkıp 10.00'da sahaya varan, 18.00'de işi bitirip 21.00'de dönen teknisyenin yolda geçen 6 saati de çalışma süresine eklenir. Bu örnekte günlük süre 11 saati aşacağı için görevi iki güne bölmek gerekir.
• İşverenin gönderdiği resmî daire işi, banka işlemi ya da işveren adına katılınan toplantıda geçen süre de çalışma süresidir (m.66/d).
• Yerleşim yerlerinden uzak ve işçilerin toplu taşınması gereken işlerde serviste geçen süre sayılır (m.66/f). Kanun örnek olarak yol, köprü ve demiryolu yapımını verir. Şehir içindeki fabrika servisi ise genellikle sosyal yardım niteliğindedir.

Süt izni ve İSG eğitimi çalışma süresinden sayılır mı?

İkisi de sayılır. Bir yaşından küçük çocuğu olan kadın işçiye günde toplam 1,5 saat süt izni verilir. Hangi saatlerde ve kaça bölünerek kullanılacağına işçi karar verir ve bu süre günlük çalışma süresinden sayılır (m.74, m.66/e).

İSG eğitiminde geçen süre de çalışma süresidir. Eğitim haftalık çalışma süresinin üstüne çıkarsa o saatler fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma olur (6331 sayılı Kanun m.17). Mesai sonrasına konan eğitim de böylece fazla mesaiye dönüşür.

Bu süreler başka hakları nasıl etkiler?

66. maddedeki süreler günlük hesabın yanında başka hakların hesabında da çalışılmış gibi sayılır.

• Hafta tatiline hak kazanmada kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar çalışılmış gün gibi hesaba katılır (m.46/a).
• Yıllık izin hakkı hesaplanırken 66. maddedeki zamanlar çalışılmış sayılır (m.55/e).
• İşe iade için gereken altı aylık kıdem hesabında da bu süreler dikkate alınır (m.18).
• Toplam çalışma süresine girdikleri için günlük 11 saat ve haftalık 45 saat sınırının hesabında da sayılırlar. Haftalık 45 saati aşan kısım fazla çalışmadır. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir.

Puantajda nasıl gösterilir?

Bu haller puantajda çalışma olarak, ama türü ayrıca işaretlenerek gösterilmelidir. İşveren çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.9) ve kapı okutması bu süreleri her zaman yakalamaz.

Bir örnek verelim. Emziren bir çalışan 08.00'de giriyor, 11.00-11.45 ve 14.00-14.45 arasında süt izni için çıkıyor, 1 saat mola kullanıyor ve 16.30'da çıkıyor. Kapı kaydı 6 saat gösterse de çalışma süresi 7,5 saattir. Aradaki 1,5 saatlik çıkış eksik süre ya da geç kalma olarak işlenmez. Gebe ve emziren çalışan zaten günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz.