Çalışma süresi nasıl hesaplanır?
Günlük çalışma süresi, giriş ile çıkış arasındaki süreden ara dinlenmesi (mola) düşülerek bulunur. Mesela 08.00’de girip 18.00’de çıkan ve 1 saat mola kullanan işçi 9 saat çalışmış sayılır, 10 değil. Çünkü İş Kanunu’nun 68. maddesine göre ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Çıkış saati girişten önceyse (ör. 22.00 – 06.00) araç vardiyanın gece yarısını geçtiğini kabul eder ve süreyi ertesi güne taşır.
Haftalık toplam, günlerin net sürelerinin toplamıdır. İş Kanunu m.63’e göre çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. m.41’e göre 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati %50 zamlı ödenir. Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında yazılıysa, sözleşmedeki süreyi aşıp 45 saate kadar olan kısım fazla sürelerle çalışma sayılır ve %25 zamlı ödenir. Ücret tutarını fazla mesai hesaplama aracı çıkarır.
Günlük 11 saat sınırı ve gece çalışması
Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4’e göre günlük çalışma, fazla mesai dahil, hiçbir şekilde 11 saati aşamaz. Araç 11 saati geçen günleri kırmızıyla işaretler.
Çalışma hayatında gece, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren dönemdir. İşçilerin gece çalışması 7,5 saati geçemez (m.69). Turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayıyla istisna vardır. Araç giriş ile çıkış arasının 20.00 – 06.00 dönemine düşen kısmını hesaplar. Molanın tamamı gece döneminde kullanılsa bile 7,5 saat aşılıyorsa uyarı verir.
Ara dinlenmesi en az ne kadar olmalı?
İş Kanunu m.68’e göre en kısa mola süreleri günlük çalışmaya göre değişir ve sözleşmeyle kısaltılamaz.
- 4 saat veya daha kısa işlerde 15 dakika
- 4 saatten fazla, 7,5 saate kadar (7,5 dahil) işlerde 30 dakika
- 7,5 saatten fazla işlerde 1 saat
Araç girdiğiniz molayı bu sürelerle karşılaştırır. Molalar ayrıca 24 saat içinde kesintisiz 12 saat dinlenme olacak şekilde ayarlanır (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3). İki çalışma arasındaki dinlenme 12 saatin altına düşerse araç bir not gösterir.
Hafta tatili ve denkleştirme
m.46’ya göre işçiye 7 günlük süre içinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir. Girdiğiniz düzen her hafta tekrarlandığında bu dinlenme kalmıyorsa araç uyarır. Taraflar yazılı anlaşırsa haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir. O zaman fazla çalışma iki aylık ortalamaya göre bulunur ve tek haftalık hesap yanıltabilir.
Bu araç neyi hesaplamaz?
Denkleştirme dönemindeki ortalama, yer altı maden işleri (günde 7,5, haftada 37,5 saat), gebe ve emziren çalışanların 7,5 saat sınırı ve resmî tatil ile hafta tatili çalışmalarının ücreti bu hesaba girmez. Yüzlerce kişilik fabrikada bu tabloyu her çalışan için elle tutmak zor olduğu için giriş-çıkış saatleri çoğunlukla bir personel devam kontrol sistemiyle (PDKS) kaydedilir.
Kaynaklar: 4857 sayılı İş Kanunu m.41, 46, 63, 68, 69 ve İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3-5.