18 yaş altı işçi çalıştırma: genç ve çocuk işçide çalışma saatleri, gece yasağı ve sağlık raporu

Kaç yaşında işçi çalıştırılabilir?

15 yaşını doldurmamış çocukları çalıştırmak yasaktır (İş K. m.71). Bunun tek istisnası, 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretimi bitirmiş çocuklardır. Bu çocuklar gelişmelerine ve okula devamlarına engel olmayan hafif işlerde çalışabilir. Fabrikada üretim işine alabileceğiniz en genç çalışan bu durumda 15 yaşını tamamlamış genç işçidir.

Ek-3, 16-18 yaş genç işçilere açık olan işleri sayar. Fabrikalardan örnek vermek gerekirse tuğla ve kiremit gibi pişmiş kil ürünleri, kontrplak ve sunta, plastik eşya imalatı (PVC üretimi hariç), perde ve ev tekstili gibi hazır eşya, kâğıt ve kâğıt ürünleri, un ve çeltik fabrikaları bu listede. Listede olmayan bir işte genç işçi çalıştırılamaz.

Genç işçi hangi işlerde ve koşullarda çalıştırılamaz?

Yönetmeliğin 5. maddesi, iş yaşa göre izin verilen listede olsa bile 18 yaşını doldurmamış işçinin çalıştırılamayacağı işleri sayar. Fabrikalarda en sık karşılaşılanlar şunlar.

• Gece dönemine (İş K. m.69) denk gelen saatlerdeki işler.
• Ücreti parça başı ya da prim sistemiyle ödenen işler.
• Gürültünün ya da titreşimin yüksek olduğu ortamlar ve aşırı sıcak ya da soğuk ortamda çalışma.
• Parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin imal edildiği, işlendiği ya da depolandığı ve bu maddelere maruz kalma ihtimali olan işler. Meslek hastalığına yol açan maddelerle çalışma da bu kapsamda.
• Radyoaktif maddelere ve zararlı ışınlara maruz kalma ihtimali olan işler.
• Çok dikkat isteyen ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işler.
• İşyeri hekimi raporuna göre fiziki ve psikolojik yeterliliğini aşan işler ile para taşıma ve tahsilat.
• Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altı ve su altı işleri (İş K. m.72).

18 yaşından küçükler günde kaç saat çalışabilir?

Zorunlu ilköğretimi bitirmiş ve okula gitmeyen çocuk günde 7, haftada 35 saatten fazla çalışamaz. 15 yaşını tamamlamış genç işçide bu süre günde 8, haftada 40 saate kadar çıkarılabilir (İş K. m.71, Yönetmelik m.6). Yani yetişkinlerdeki haftalık 45 saat ve günlük 11 saat sınırları 18 yaş altında geçerli olmaz, bu daha düşük sınırlar uygulanır.

Pratikte 8 saatlik bir postada 1 saat ara dinlenmesiyle 7 saat çalışma kalır. Yetişkinler için 30 dakika molayla kurulan 7,5 saatlik postaya ya da haftada 45 saate göre kurulan 6 günlük düzene genç işçiyi doğrudan yazmayın.

Genç işçi gece vardiyasında çalışabilir mi?

Çalışamaz. 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçileri sanayi işlerinde gece çalıştırmak yasaktır (İş K. m.73) ve yönetmelik bu yasağı gece dönemine denk gelen bütün işlere genişletir. Gece dönemi en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren, en fazla 11 saatlik dönemdir (m.69). Bu yüzden genç işçi gece postasına, rotasyonlu 3 vardiyaya ya da 2+2+2 düzenine dahil edilemez.

Genç işçi için sağlık raporu ve işe giriş evrakı

Her çalışan gibi genç işçi de işe girişte sağlık muayenesinden geçer. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, işe uygun olduğunu gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (6331 sayılı Kanun m.15). Raporu işyeri hekimi verir. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde aile hekiminden ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Yönetmelik ayrıca işyeri hekimi raporuna göre fiziki ve psikolojik yeterliliğini aşan işlerde çalıştırmayı yasaklar ve çalışma koşullarında risk görülürse en kısa sürede tıbbi kontrol yapılmasını ister (m.5, m.13).

1. Veli ya da vasiyle yazılı iş sözleşmesi yapın. Çocuğun yapacağı işi, karşılaşabileceği riskleri ve aldığınız önlemleri veliye anlatın (Yön. m.12).
2. Okula devam ediyorsa işe başlamadan öğrenci belgesi alıp özlük dosyasında saklayın ve çalışma saatlerini ders saatlerinin dışına koyun.
3. İşe başlamadan önce işyerindeki riskler, işe uyum ve yasal hakları hakkında iş başı eğitimi verin (Yön. m.13).
4. İşe giriş sağlık muayenesini yaptırın. Tehlikeli ya da çok tehlikeli bir işse raporu işe başlamadan alın.
5. Çocuklara karşı işlenmiş suçlardan ya da yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş işveren ve işveren vekili 18 yaş altı işçi çalıştıramaz (Yön. m.11).

Eğitim ve periyodik muayene süreleri işyerinin tehlike sınıfına göre değişir.

Kurallara uyulmazsa ceza ne kadar?

15 yaş altını ya da yönetmeliğe aykırı biçimde çalıştırmanın (m.71), 18 yaş altını yer altı veya su altı işinde çalıştırmanın (m.72) ve çocuk ya da genç işçiyi gece çalıştırmanın (m.73) cezası, İş Kanunu'nun 104. maddesine göre 2026'da 26.620 TL'dir. İşin para cezasıyla bittiğini de düşünmeyin. Yasak bir işte ya da gece çalışırken yaşanan bir iş kazasında işverenin kusuru açıkça ortadadır.