Servis neden ayrıca yönetilmeli?
Organize sanayi bölgelerinde fabrikaların çoğu personel servisi işletir. Servis yalnızca bir taşıma gideri değildir: vardiyanın zamanında başlaması, geç kalma kayıtları, puantaj ve iş kazası sorumluluğu doğrudan servise bağlıdır. Buna rağmen pek çok işyerinde servis listesi bir WhatsApp mesajında, güzergah da şoförün hafızasında durur.
Güzergah planlama: 5 adım
- Adres verisini toplayın: Her çalışanın biniş noktasını (adres değil, durak) kaydedin. Adres bilgisini yalnız servis planlaması için kullanacağınızı aydınlatma metninde belirtin.
- Vardiyaya göre gruplayın: Aynı vardiyada başlayanları birlikte planlayın; farklı vardiyaları aynı araca sıkıştırmak bekleme süresini uzatır.
- Durakları sırala, süreyi ölç: Her güzergah için ilk duraktan fabrikaya gerçek süreyi en az bir hafta ölçün; yoğun saat farkını hesaba katın.
- Varış hedefini belirleyin: Servisin vardiya başlangıcından makul bir süre önce kapıda olması gerekir; çalışan kart okutup üniformasını giyip yerine geçebilmeli.
- Listeyi her hafta güncelleyin: İşe giren, ayrılan, vardiyası değişen ve izinli personel servis listesine yansımazsa araçlar boş ya da fazla dolu çalışır.
Servis listesi neden önemli?
Hangi çalışanın hangi araçta, hangi saatte beklendiği bilinmezse ne doluluk ölçülebilir ne de bir gecikmenin sorumlusu bulunabilir. Haftalık liste; plaka, saat, güzergah ve o vardiyada beklenen personeli göstermelidir.
Servis süresi çalışma süresinden sayılır mı?
İş Kanunu'nun 66. maddesi, çalışma süresinden sayılan hâlleri sayar. Servisle ilgili iki hüküm vardır:
- m.66/f: Demiryolu, karayolu ve köprü yapımı, korunması ya da onarımı gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafedeki işyerlerine hep birlikte götürülüp getirilmesi gereken her türlü işte, toplu ve düzenli taşıma sırasında geçen süreler çalışma süresinden sayılır.
- m.66 son fıkra: İşin niteliğinden doğmayıp işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme sırasında araçta geçen süre çalışma süresinden sayılmaz.
Şehir içinde ya da OSB'de bulunan, çalışanın kendi imkânıyla da ulaşabileceği bir fabrikanın servisi genellikle sosyal yardım niteliğindedir ve servis süresi çalışma süresine eklenmez. Fabrika yerleşim yerlerinden uzak ve ulaşımın başka yolu yoksa durum değişebilir; bu değerlendirme somut olaya göre yapıldığı için tereddütte avukatınıza danışın. Ayrıca çalışanın işveren tarafından işyeri dışında başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi hâlinde yolda geçen süre çalışma süresidir (m.66/b).
Bu ayrım önemlidir: servis süresi çalışma süresine girerse günlük 11 saat sınırı ve haftalık süre hesabı değişir, fazla mesai doğabilir. Bkz. haftalık çalışma süresi ve denkleştirme.
Servis gecikirse çalışan geç kalmış sayılır mı?
İşverenin sağladığı servisin gecikmesi çalışanın kusuru değildir. Türk Borçlar Kanunu m.408'e göre işveren iş görme ediminin yerine getirilmesini kusuruyla engellerse ya da edimi kabulde temerrüde düşerse ücreti ödemekle yükümlüdür. Bu nedenle servis kaynaklı gecikmeyi kişisel geç kalma gibi puantajdan düşmek, uyarı ya da disiplin konusu yapmak hukuki risk taşır.
- Servis gecikmesini araç bazında kaydedin: hangi plaka, hangi gün, kaç dakika.
- Aynı araçtaki herkes aynı anda geç okutmuşsa sorun büyük ihtimalle servistedir; tek kişi geç kalmışsa kişidedir.
- Servis gecikmesi nedeniyle geç gelenlerin kayıtlarını gerekçesiyle işaretleyin; kişisel geç kalma istatistiğine karıştırmayın.
- Tekrarlayan gecikmeleri servis firmasıyla yapılan sözleşmedeki varış saati ve yaptırım hükümlerine göre takip edin.
Kişisel geç kalmanın ücrete etkisi için: geç kalma ve ücret kesintisi.
Serviste kaza iş kazası mıdır?
Evet. 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-gelişi sırasında meydana gelen kaza iş kazasıdır. İşveren kazayı o yer kolluk kuvvetlerine derhal, SGK'ya en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirmek zorundadır; kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olduysa süre kazanın öğrenildiği tarihten başlar. Servis aracının ve şoförün belgelerinin, sigortasının ve araç bakımının düzenli kontrolü bu yüzden yalnızca servis firmasının değil fabrikanın da işidir. Bildirim süreci: iş kazası bildirimi.
Maliyet kontrolü: neyi ölçmeli?
| Gösterge | Nasıl ölçülür | Neyi gösterir |
|---|---|---|
| Doluluk oranı | O sefer binen kişi / araç kapasitesi | Gereğinden büyük araç ya da birleştirilebilir güzergah |
| Kişi başı servis maliyeti | Aylık servis bedeli / düzenli binen kişi | Güzergahlar arası maliyet farkı |
| Zamanında varış oranı | Vardiya başından önce gelen sefer / toplam sefer | Servis firmasının performansı |
| Servis kaynaklı geç kalma | Aynı araçtan toplu geç okutma sayısı | Gecikmenin kişide mi serviste mi olduğu |
| Boş koltuk ödemesi | Listede olup binmeyen kişi sayısı | Güncel olmayan servis listesi |
Servis firmasıyla sözleşmeyi güzergah ve araç tipine göre değil, bu göstergelerle konuşmak pazarlığı tahminden veriye taşır. Doluluk düşük iki güzergah birleştirilebilir; sürekli geciken bir araç için firmadan araç ya da şoför değişikliği istenebilir.
Mertsis Digital ile
Servis listesi hazır, gecikmenin sebebi belli
- Plaka, güzergah ve hangi personelin hangi servise bindiği panelde; vardiya ve servis güzergahı tek Excel şablonuyla yüklenir.
- Haftalık servis listesi: plaka, saat ve o vardiyada beklenen personel; Excel ve PDF.
- Servis Verimliliği raporu: aynı servise binenlerin geç kalma oranı; sorun kişide mi, serviste mi?
- Servis saati değişikliği gibi duyurular anlık bildirimle seçilen vardiya ve departmanlara; kimin okuduğu panelde.
Sık sorulanlar
Servis süresi çalışma süresine dahil mi?
Sırf sosyal yardım amacıyla sağlanan serviste araçta geçen süre çalışma süresinden sayılmaz. Yerleşim yerlerinden uzak işyerlerine işin niteliği gereği toplu ve düzenli taşımada geçen süre ise çalışma süresidir (İş K. m.66).
Servis geç kalırsa çalışanın maaşından kesilir mi?
İşverenin sağladığı servisin gecikmesi çalışanın kusuru değildir. Bu süreyi kişisel geç kalma gibi ücretten düşmek, işveren temerrüdü (TBK m.408) nedeniyle hukuki risk taşır.
Servis kazası iş kazası sayılır mı?
Evet. İşverence sağlanan bir taşıtla işe gidiş-geliş sırasında meydana gelen kaza iş kazasıdır (5510 m.13). SGK'ya en geç 3 iş günü içinde bildirilir.
Servis maliyeti nasıl düşürülür?
Doluluk oranını, kişi başı maliyeti ve zamanında varış oranını güzergah bazında ölçün; düşük dolulukta güzergahları birleştirin, servis listesini her hafta güncelleyin.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Kendi durumunuz için bir avukata ya da mali müşavirinize danışın.