Önce ölçün: devamsızlık oranı nasıl hesaplanır?
Ölçmediğiniz şeyi yönetemezsiniz. En yaygın kullanılan ölçü devamsızlık oranıdır:
Formül
Devamsızlık oranı (%) = Gelinmeyen planlı iş günü ÷ Toplam planlı iş günü × 100. Planlı iş günü, o dönemde vardiyaya yazılan kişi × gün toplamıdır; yıllık izin, hafta tatili ve resmî tatil bu toplama girmez.
Örnek: 120 kişilik bir fabrikada ayda 24 iş günü planlanmış olsun. Planlı iş günü 120 × 24 = 2.880'dir. O ay toplam 86 gün gelinmemişse oran 86 ÷ 2.880 × 100 ≈ %3,0 olur. (Rakamlar örnektir.)
Tek bir oran yetmez. Şu kırılımları ayrıca izleyin:
| Kırılım | Neyi gösterir? |
|---|---|
| Mazeretsiz / raporlu / izinli | Sorunun disiplin mi, sağlık mı, planlama mı olduğunu |
| Haftanın günü | Pazartesi ve tatil sonrası yoğunlaşma var mı |
| Vardiya | Gece ya da sabah vardiyasında fark var mı |
| Departman / hat | Belirli bir ekip ya da amirde yoğunlaşma var mı |
| Servis güzergahı | Aynı servisi kullananlarda ortak bir gecikme ya da gelmeme var mı |
| Kıdem | Yeni girenlerde (ilk 90 gün) yüksek mi |
Devamsızlığın sık görülen nedenleri
Servis ve ulaşım
Organize sanayi bölgelerinde ulaşım çoğunlukla servisle sağlanıyor. Servisi kaçıran bir çalışan için alternatif ulaşım pahalı ve uzun olduğunda, "geç kalmak" kolayca "hiç gelmemek"e dönüşüyor. Aynı güzergahtaki kişilerin aynı günlerde gelmemesi, sorunun kişide değil serviste olduğunun işaretidir. Ayrıntılar için personel servisi yönetimi rehberimize bakın.
Vardiya düzeni
Sık ve son dakika değişen vardiyalar, uzun gece dönemleri ve dinlenme süresi kısa posta geçişleri yorgunluğu ve devamsızlığı artırabilir. Vardiya planının önceden ve öngörülebilir yapılması en ucuz önlemdir. Bkz. vardiya planı nasıl yapılır.
Pazartesi ve tatil sonrası etkisi
Hafta sonu ya da bayram sonrasındaki iş gününde artan devamsızlık, fabrikaların en tanıdık örüntülerinden biri. İş Kanunu da bu örüntüyü ayrıca düzenlemiş: m.25/II-g, bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü izinsiz ve haklı sebep olmaksızın işe gelmemeyi haklı fesih sebebi sayıyor.
Sağlık raporu örüntüsü
Hastalık gerçek bir neden ve rapor yasal bir hak. Ancak sık tekrarlanan kısa raporlar, özellikle hafta sonuna bitişik olanlar, bir görüşme gerektirebilir: sorun iş yükü, ekip içi çatışma ya da gerçekten süregelen bir sağlık sorunu olabilir. Sağlık verisi KVKK'ya göre özel nitelikli veridir; rapor içeriği değil yalnızca tarih ve süre örüntüsüne bakın, değerlendirmeyi işyeri hekimiyle birlikte yapın.
İlk 90 gün
Yeni başlayanlar uyum sürecinde daha sık gelmeyebilir ve ilk aylarda ayrılabilir. İşe başlama eğitimi, bir usta/eşleştirme düzeni ve ilk haftalarda amirle kısa görüşmeler bu dönemi kolaylaştırır.
Yöntem 1: Gelmeyeni vardiya başında görün
Devamsızlığın maliyeti en çok, durumun geç fark edilmesinden doğar. Öğlen fark edilen bir boşluk, hattın yarım gün eksik çalışması demektir. Vardiya başladıktan birkaç dakika sonra kimin gelmediğini isim isim gösteren bir liste, amire hemen yer değiştirme ya da ek kişi çağırma imkânı verir.
Aynı gün içinde çalışanı ya da yakınını aramak da etkili bir uygulama: hem çalışanın iyi olup olmadığını öğrenirsiniz hem de devamsızlığın fark edildiği mesajı verilir. Arama ve sonucu kısa bir notla kaydedilmelidir.
Yöntem 2: Geri dönüş görüşmesi
- Çalışan döndüğü ilk gün, amiriyle 5-10 dakikalık bir görüşme yapın.
- Suçlayıcı değil, soru soran bir dil kullanın: "Neler oldu, bir sorun var mı?"
- Ulaşım, çocuk bakımı, sağlık, ekip içi sorun gibi çözülebilir bir neden varsa not alın.
- Görüşmeyi kısa bir kayıtla belgeleyin; tekrar ederse yazılı uyarı sürecine geçin.
Görüşme, mazeretsiz devamsızlığın da fark edildiğini gösterir. Bu tek başına, "kimse fark etmiyor" algısını ortadan kaldırır.
Yöntem 3: Servis ve vardiya düzenini düzeltin
- Geç kalma ve gelmeme verisini servis güzergahına göre gruplayın; sorunlu servisle firmayla veri üzerinden konuşun.
- Vardiya planını en az bir hafta önceden duyurun; değişiklikleri herkese aynı anda iletin.
- Gece postalarında İş Kanunu m.69'daki sınırlara (gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez) ve posta değişiminde en az 11 saatlik kesintisiz dinlenmeye uyun.
- Fazla mesaiyi aynı kişilere yığmayın; yorgunluk devamsızlık olarak geri döner.
Yöntem 4: Kuralları yazılı ve eşit uygulayın
Devamsızlık bildirimi (kime, ne zamana kadar haber verilecek), rapor teslimi ve izin talebi kuralları yazılı olmalı ve herkese eşit uygulanmalı. Aynı davranışa farklı kişilere farklı tepki verilmesi hem motivasyonu bozar hem de olası bir davada işvereni zayıflatır.
Yasal çerçeve kısaca
| Durum | İş Kanunu |
|---|---|
| Ardı ardına 2 iş günü izinsiz ve haklı sebepsiz gelmeme | m.25/II-g: haklı fesih sebebi |
| Bir ayda 2 defa tatil sonrası iş günü gelmeme | m.25/II-g: haklı fesih sebebi |
| Bir ayda toplam 3 iş günü gelmeme | m.25/II-g: haklı fesih sebebi |
| Fesih süresi | m.26: öğrenmeden itibaren 6 iş günü, her hâlde fiilden itibaren 1 yıl |
| Gelinmeyen günün ücreti | Çalışılmayan sürenin ücretinin ödenmemesi, m.38'deki ücret kesme cezası değildir; ceza niteliğinde ek kesinti ise ancak sözleşmede gösterilen sebeplerle ve ayda 2 gündeliği aşmadan yapılabilir |
Uygulamada devamsızlık günleri tutanakla belgelenir ve çalışandan savunma istenir. Ayrıntılı süreç için devamsızlık nedeniyle fesih ve tutanak rehberimize bakın; fesih kararından önce avukatınıza danışın.
Mertsis Digital ile
Gelmeyeni vardiya başında, nedenini raporda görün
- Panelde anlık liste: içeride olanlar, gelmeyenler, izinliler. Gün Sonu Raporu her akşam e-postada: vardiya vardiya gelen, gelmeyen ve mesaiye kalanlar.
- Devamsızlık raporu; şube, departman ve kişi süzgeciyle.
- Servis Verimliliği: aynı servise binenlerin geç kalma oranı; sorun kişide mi, serviste mi?
- Sağlık Raporu Deseni ve İlk 90 Günde Ayrılanlar listeleri: sık ve kısa raporlar görünür, görüşme gerekenler belli.
Sık sorulanlar
Devamsızlık oranı nasıl hesaplanır?
Gelinmeyen planlı iş günü sayısı, toplam planlı iş günü sayısına bölünür ve 100 ile çarpılır. Yıllık izin, hafta tatili ve resmî tatil planlı iş gününe dahil edilmez.
Kaç gün devamsızlık yapan işçi tazminatsız çıkarılabilir?
İş Kanunu m.25/II-g'ye göre işçinin izinsiz veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına 2 iş günü, bir ay içinde 2 defa tatil gününden sonraki iş günü ya da bir ayda 3 iş günü işe gelmemesi haklı fesih sebebidir. Fesih, öğrenmeden itibaren 6 iş günü içinde yapılmalıdır.
Pazartesi devamsızlığı nasıl azaltılır?
Önce haftanın günlerine göre devamsızlık oranını ölçün. Gelmeyeni vardiya başında fark edip aynı gün arayın, dönüşte kısa bir görüşme yapın ve kuralları herkese eşit uygulayın. Tatil sonrası iş günü devamsızlığının bir ayda iki kez tekrarı, m.25/II-g kapsamında da değerlendirilir.
Sık rapor alan çalışana ne yapılabilir?
Rapor yasal bir haktır. Rapor içeriğine değil tarih ve süre örüntüsüne bakın, sağlık verisinin özel nitelikli olduğunu unutmayın ve gerekirse işyeri hekimiyle birlikte destekleyici bir görüşme yapın.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Kendi durumunuz için bir avukata ya da mali müşavirinize danışın.