Fazla mesai yerine serbest zaman (izin): 1,5 saat kuralı, 6 aylık süre ve puantajda takip

Fazla mesai yerine serbest zaman nedir?

Fazla çalışan işçi, zamlı ücret almak yerine kanundaki oranda ücretli boş zaman kullanabilir (İş K. m.41/4). Bu süreyi çalışma saatleri içinde ve ücretinden hiçbir kesinti yapılmadan kullanır. Yani serbest zaman, fazla mesai ücretinin para yerine izin olarak ödenmesidir.

Serbest zamanı kim seçer, işçi mi işveren mi?

Seçim işçinindir. Kanun "işçi isterse" der ve Fazla Çalışma Yönetmeliği işçinin bunun için işverene yazılı başvurmasını şart koşar (m.6). İşçinin yazılı talebi yoksa işveren fazla mesai ücretini kendi başına izne çeviremez.

• Talep her fazla mesai için ayrı olabilir. Mesela işçi bir ayın fazla mesaisini ücret, öbür ayınkini serbest zaman olarak isteyebilir. Talebin tarihli ve imzalı olması ve özlük dosyasına konması gerekir.
• Panoya "fazla mesai yapana izin verilir" diye asılan bir duyuru yetmez. Kaydın işçi bazında ve talep belgesiyle tutulması gerekir, belge yoksa denetimde ödenmemiş fazla mesai ücreti gibi değerlendirilebilir.
• Bu talebi fazla çalışma onayıyla karıştırmayın. İşçinin fazla mesai yapmayı kabul ettiğini gösteren fazla çalışma onayı (m.41/7) ayrı bir belgedir.

Serbest zaman ne zaman ve nasıl kullanılır?

İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır (m.41/5). Kullanım usulünü Yönetmelik belirler (m.6).

1. İşçi, serbest zamanı ne zaman kullanmak istediğini 6 aylık süre içinde işverene önceden ve yazılı olarak bildirir.
2. Serbest zaman, işverenin işin ya da işyerinin gereklerine göre belirlediği tarihten itibaren kullanılır.
3. İş günlerinde ve parçalara bölünmeden, aralıksız kullandırılır.
4. Hafta tatili, genel tatil ya da yıllık izin gibi kanundan ve sözleşmeden doğan tatil ve izin günlerine konamaz.

Örnek hesap: kaç saat serbest zaman doğar?

Haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir operatör bir hafta 52 saat çalışmış olsun. 45 saati aşan 7 saat fazla çalışmadır. İşçi yazılı olarak serbest zaman isterse 7 × 1,5 = 10,5 saat serbest zamana hak kazanır. Bu da 10 saat 30 dakika eder.

Sözleşmesinde haftalık süre 40 saat olan bir çalışan aynı hafta 47 saat çalışırsa hesap ikiye ayrılır. 40 ile 45 arasındaki 5 saat fazla sürelerle çalışmadır ve 5 × 1,25 = 6 saat 15 dakika eder. 45'i aşan 2 saat ise fazla çalışmadır ve 2 × 1,5 = 3 saat eder. Toplamda 9 saat 15 dakika serbest zaman doğar.

Fazla çalışma süresi hesaplanırken yarım saatten az süreler yarım saate, yarım saati aşan süreler bir saate tamamlanır (Fazla Çalışma Yönetmeliği m.5). Denkleştirme uyguluyorsanız durum değişir. Dönem ortalaması normal haftalık süreyi aşmadıkça 45 saati aşan haftalar fazla çalışma sayılmaz ve serbest zaman da doğmaz.

Serbest zaman 270 saat sınırını etkiler mi?

Etkilemez, sınır genişlemez. Yıllık 270 saat sınırı yapılan fazla çalışmanın saatine bakar (m.41/8) ve işçinin karşılığı ücret olarak mı izin olarak mı aldığı bu toplamı değiştirmez. Yukarıdaki örnekte sınıra sayılan, fiilen çalışılan 7 saattir. Serbest zaman olarak kullandırılan 10,5 saat sınırdan düşülmez.

Serbest zaman kullanılan gün de çalışılmamış sayılmaz, ücreti ödenen bir gündür. O yüzden SGK bildiriminde eksik gün olarak gösterilmez ve prim günü düşmez. Fazla mesai ücreti ödenmediği için o ayın bordrosunda fazla mesai satırı da oluşmaz. Bu farkı bordroda nasıl göstereceğinizi mali müşavirinizle konuşun.

Puantajda serbest zaman nasıl takip edilir?

Serbest zamanın puantajda iki izi olur. Biri hakkı doğuran fazla mesai, öbürü hakkın kullanıldığı ücretli izin günüdür. Bu ikisi birbirine bağlanmazsa ya 6 aylık süre kaçar ya da aynı saat hem ücret hem izin olarak iki kez ödenir.

Fazla mesai saatlerini gösteren belgenin imzalı bir nüshası işçinin özlük dosyasında saklanır (Fazla Çalışma Yönetmeliği m.10). Serbest zaman talebini ve kullanım kaydını da aynı dosyaya koyarsanız, denetimde fazla mesai yapılmış ama ücreti ödenmemiş gibi görünen durumu belgeyle açıklayabilirsiniz. Kullanılan serbest zaman iş günü sayısını değiştirdiği için ilan ettiğiniz hafta planını ve vardiya çizelgesini de buna göre güncelleyin.