Toplu işçi çıkarma (İş Kanunu m.29): işçi sayısı eşikleri, 30 gün önceden bildirim, sendikayla görüşme ve işe iade

Toplu işçi çıkarma nedir?

İşveren, ekonomik, teknolojik, yapısal ya da benzeri işletme, işyeri veya iş gerekleri yüzünden bir ay içinde belli sayıda işçinin sözleşmesini İş Kanunu'nun 17. maddesine göre, yani bildirim süreli fesihle sona erdirirse toplu işçi çıkarma olur (4857 m.29). Fesihlerin aynı gün ya da farklı günlerde yapılması sonucu değiştirmez. Haklı nedenle derhal yapılan fesihler (m.25) bu sayıya girmez. İşçi sayısı işyeri bazında belirlenir.

Kaç işçi çıkarılırsa toplu işçi çıkarma sayılır?

Bir ay içinde aşağıdaki sayıda işçinin işine son verilirse toplu işçi çıkarma olur. 20'den az işçi çalışan işyerlerinde 29. maddedeki usul uygulanmaz.

30 gün önceden kime bildirim yapılır?

İşveren toplu işçi çıkarma isteğini en az 30 gün önceden yazılı olarak işyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumu'na (İŞKUR) bildirir (4857 m.29/1). Kanunda geçen bölge müdürlüğünün görevini bugün işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğü yürütüyor. Bildirimi göndermeden önce hangi birime yapılacağını il müdürlüğünüze sorun. Bildirimde şu bilgiler bulunmalıdır.

• İşçi çıkarmanın sebepleri (ekonomik, teknolojik, yapısal vb.)
• Kaç işçinin ve hangi grupların etkileneceği (bölüm, meslek, vardiya)
• İşe son verme işlemlerinin hangi zaman aralığında yapılacağı

Bu üç bilginin bildirimde yer alması zorunludur (m.29/3). Fesih bildirimleri, işverenin toplu çıkarma isteğini il müdürlüğüne bildirmesinden 30 gün sonra hüküm doğurur (m.29/5). Çalışanlara verilecek fesih bildirimlerinin tarihini ve ihbar sürelerini bu 30 günlük beklemeyi hesaba katarak planlayın.

Sendikayla görüşme ve sosyal plan

Bildirimden sonra işveren ile işyeri sendika temsilcileri bir araya gelir. Görüşmede toplu çıkarmanın önlenip önlenemeyeceği, çıkarılacak kişi sayısının azaltılıp azaltılamayacağı ya da işçiler için olumsuz etkilerin nasıl hafifletileceği konuşulur. Görüşme sonunda toplantının yapıldığını gösteren bir belge hazırlanır (m.29/4).

"Sosyal plan" kanunda ayrı bir terim olarak geçmiyor. Uygulamada bu görüşmelerde konuşulan önlemlerin tamamına bu ad veriliyor. Fabrikalarda sık görülen önlemler şunlardır.

• Fazla mesaiyi ve taşerona verilen işleri azaltarak kadroyu koruyabilirsiniz. İhtiyaç kısa süreliyse çıkarma yerine telafi çalışması ya da kısa çalışma düşünülebilir.
• Çalışanları başka işyerine ya da bölüme kaydırıp yeniden eğitebilirsiniz.
• Emekliliği gelmiş ya da yaklaşmış çalışanlara gönüllü ayrılma teklif edebilirsiniz.
• Yasal tazminatlara ek ödeme yapabilir, servis ve yemek gibi hakları bir süre daha sürdürebilirsiniz.
• Kimin çıkarılacağına dair ölçütleri (kıdem, performans, aile yükü) önceden ve yazılı olarak belirlemeniz gerekir.

İşyeri kapanıyorsa ne değişir?

İşyeri tamamen kapatılıp faaliyete kesin olarak son veriliyorsa işverenin yükümlülüğü daha azdır. Durumu en az 30 gün önceden ilgili müdürlüğe ve İŞKUR'a bildirmesi ve işyerinde ilan etmesi yeterlidir (m.29/6). Sendikayla görüşme aranmaz. Mevsim ve kampanya işlerinde ise çıkarma bu işlerin niteliğinden kaynaklanıyorsa toplu işçi çıkarma hükümleri hiç uygulanmaz (m.29/7).

Toplu işçi çıkarmada işe iade ve tazminatlar

Toplu çıkarma usulüne uymuş olmanız, fesihlerin geçerli bir sebebe dayanması şartını kaldırmaz. 30 veya daha fazla işçi çalışan bir işyerinde, en az 6 aylık kıdemi olan belirsiz süreli sözleşmeli işçi, fesih bildirimini aldığı günden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurup işe iade isteyebilir. Feshin geçerli sebebe dayandığını ispat etmek işverene düşer (4857 m.18, m.20).

Toplu işçi çıkarmada adım adım ne yapılmalı?

1. İşyerindeki güncel işçi sayısını ve önümüzdeki bir ayda planlanan fesih sayısını çıkarın ve eşiği aşıp aşmadığına bakın.
2. Sebebi sipariş düşüşü, hat kapanması ya da otomasyon yatırımı gibi somut verilerle belgeleyin.
3. Etkilenecek grupları ve seçim ölçütlerini yazıya dökün ve ayrımcılık içermediğini kontrol edin.
4. Bildirimi en az 30 gün önce il müdürlüğüne, İŞKUR'a ve varsa sendika temsilcisine yapın. Tebliğ belgelerini saklayın.
5. Sendikayla görüşmeyi yapın ve toplantı belgesini hazırlayın.
6. Fesih bildirimlerini 30 günlük süre dolmadan hüküm doğuracak şekilde planlamayın ve ihbar sürelerini hesaplayın.
7. Her çalışan için kıdem, ihbar, izin ücreti ve son maaşı hesaplayın. Çıkış bildirgelerini 15 koduyla 10 gün içinde verin.