Deneme süresi: en fazla 2 ay, tazminatsız fesih ve takip edilmesi gerekenler

Deneme süresi nedir?

İş Kanunu'nun 15. maddesine göre taraflar iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyabilir. Deneme süresi, işverenin işçinin mesleki yeterliliğini ve uyumunu, işçinin de işi ve çalışma koşullarını değerlendirdiği dönemdir. Deneme süresi kendiliğinden doğmaz: sözleşmede kararlaştırılmış olmalıdır.

İki aylık üst sınır bireysel iş sözleşmesiyle aşılamaz; dört aya kadar uzatma yalnızca toplu iş sözleşmesiyle mümkündür.

Deneme kaydı nasıl yazılır?

Kanun deneme kaydı için ayrı bir şekil öngörmez, ancak kaydın varlığını ve süresini ispat edebilmek için iş sözleşmesine açıkça yazılması gerekir. Süresi bir yıl ve daha uzun olan iş sözleşmelerinin zaten yazılı yapılması zorunludur (m.8). Sözleşmede şunlar yer almalı:

• Deneme süresinin uzunluğu (ör. "iki ay") ve başlangıç tarihi (işe başlama günü).
• Bu süre içinde tarafların sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız feshedebileceği.
• İşçinin bu süredeki ücreti ve diğer hakları.

Deneme süresinde fesih

Deneme süresi içinde hem işveren hem işçi sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden sona erdirebilir. İhbar süresi ve ihbar tazminatı doğmaz (ihbar süresi); bir yıl dolmadığı için kıdem tazminatı da söz konusu olmaz.

• Fesih iradesini yazılı bildirin ve tebliğ tarihini belgeleyin; fesih deneme süresi bitmeden karşı tarafa ulaşmalıdır.
• Çalışılan günlerin ücreti, varsa fazla mesai ve diğer alacaklar eksiksiz ödenir.
• SGK işten ayrılış bildirgesi sözleşmenin sona erdiği tarihten itibaren 10 gün içinde verilir.
• Ayrılan işçiye işinin çeşidini ve süresini gösteren çalışma belgesi verilir (m.28) (çıkış evrakları).

Deneme süresinde işçinin hakları

Deneme süresindeki işçi, diğer işçilerle aynı haklara sahiptir. Kanun, çalıştığı günler için ücret ve diğer haklarının saklı olduğunu açıkça belirtir. Uygulamada sık yapılan hatalar:

• SGK bildirimi ertelemek: İşe giriş bildirgesi deneme süresinde de işe başlamadan önce verilir. "Deneme süresi bitince gireriz" uygulaması kayıt dışı çalıştırmadır (işe giriş bildirgesi).
• Asgari ücretin altında ödemek: Deneme süresi düşük ücret gerekçesi değildir.
• Fazla mesaiyi ödememek: Deneme süresinde yapılan fazla çalışma da zamlı ödenir ve işçinin yazılı onayı gerekir.
• İSG eğitimini atlamak: İşe başlama eğitimi deneme süresinde çalışan işçiler için de zorunludur (İSG eğitimi süreleri).

Yıllık izin ve kıdem açısından deneme süresi

İş Kanunu m.53'e göre yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken bir yıllık çalışma, deneme süresi de içinde olmak üzere işe başlanan günden itibaren hesaplanır. Kıdem tazminatı da işçinin işe başladığı tarihten itibaren hesaplanır; deneme süresinden sonra devam eden iş ilişkisinde bu dönem kıdemden düşülmez.

Deneme süresinden sonra: ihbar ve iş güvencesi

Deneme süresi bittikten sonra sözleşme olağan kurallarla devam eder. Kıdemi 6 aydan az olan işçinin sözleşmesini fesheden taraf 2 haftalık bildirim süresine uyar. İş güvencesi (geçerli sebep zorunluluğu ve işe iade hakkı) ise 30 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde 6 aylık kıdemden sonra başlar; kıdem hesabında aynı işverende geçen süreler birleştirilir. Deneme süresinin iki aylık üst sınırı göz önüne alındığında, deneme süresi içindeki fesihte iş güvencesi hükümleri devreye girmez.

Deneme süresi nasıl takip edilir?

Onlarca kişinin aynı anda işe alındığı fabrikalarda deneme sürelerinin bitişi farklı günlere düşer. Takip için:

1. Her yeni personel için işe başlama ve deneme bitiş tarihini kaydedin.
2. Bitişten en az iki hafta önce bölüm sorumlusundan yazılı değerlendirme isteyin.
3. Devamsızlık, geç kalma ve uyum gözlemlerini değerlendirmeye ekleyin; karar kişisel izlenime değil kayda dayansın.
4. Devam edilmeyecekse fesih bildirimini deneme süresi bitmeden tebliğ edin.
5. İlk aylarda ayrılanları düzenli izleyin; sık tekrar eden erken ayrılma işe alım ya da işe alıştırma sürecindeki bir soruna işaret edebilir.