Sigortasız işçi çalıştırma cezası 2026: SGK idari para cezaları, teşvik kaybı ve işçinin hakları

Sigortasız işçi çalıştırmanın cezası ne kadar?

Sigortasız çalıştırma denetimde tespit edilirse 2026'da işe giriş bildirgesi için sigortalı başına 66.060 TL idari para cezası kesilir. Bu, 2 asgari ücret eder. Bir yıl içinde tekrarlanırsa ceza sigortalı başına 165.150 TL'ye, yani 5 asgari ücrete çıkar. Bu ceza 5510 sayılı Kanun'un 102/1-a maddesinden gelir ve işin sadece başıdır. İşçinin gösterilmediği her ay için ayrıca muhtasar ve prim hizmet beyannamesi cezası işler.

Tutarlar, 2026 için tek dönem belirlenen brüt asgari ücretle hesaplandı. Bu ücret günlük 1.101 TL, aylık 33.030 TL'dir. İşçiyi geç de olsa kendiliğinden bildiren işverenin durumu farklıdır. Orada ceza sigortalı başına 33.030 TL'dir ve dörtte bir indirim imkânı vardır.

Örnek hesap: 3 işçi, 4 ay kayıt dışı

Bilanço esasına göre defter tutan bir fabrika düşünün. Fabrikanın 2026'da 3 işçiyi 4 ay boyunca hiç bildirmeden çalıştırdığı bir SGK denetiminde ortaya çıkıyor. İdari para cezaları şöyle toplanır.

Bu tutara 4 aylık sigorta ve işsizlik primleri ile bunlara işleyen gecikme cezası ve gecikme zammı da eklenir. Cezayı ödemek yükümlülüğü de bitirmez. Kanun'a göre idari para cezası ödense bile bildirge ve beyannamelerin verilmesi gerekir.

Teşvik ve asgari ücret desteği de kaybedilir

Kayıt dışı işçi tespit edilen işveren cezanın ardından prim desteklerini de kaybeder. Çoğu fabrikada asıl maliyet buradan çıkar, çünkü kayıp sadece o işçiyle sınırlı kalmaz, işyerindeki bütün sigortalıları etkiler.

• 5510 m.81'deki prim indirimi gider. Denetimde birini sigortalı bildirmeden çalıştırdığı ya da bildirdiği kişiyi aslında çalıştırmadığı anlaşılan işveren, bir yıl bu maddedeki desteklerden yararlanamaz. Haksız yararlanılan tutar gecikme cezası ve zammıyla geri alınır.
• 2026 asgari ücret desteği (5510 geçici m.112) de geri istenir. 2026 dönemi için mahkeme kararıyla ya da denetimde sigortalısını bildirmediği anlaşılan işyerinden, İşsizlik Sigortası Fonu'nun ödediği destek gecikme cezası ve zammıyla geri alınır ve işyeri destekten çıkarılır.

Sigortasız işçi iş kazası geçirirse ne olur?

Sigortasız işçi iş kazası geçirirse SGK işçiye ve hak sahiplerine ödenek ve gelirleri yine öder. Ama yaptığı ve ileride yapacağı bütün masrafları, bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeriyle birlikte işverene ödettirir (5510 m.23). Bu kural, bildirgenin sonradan verildiği ya da SGK'nın çalıştırmayı tespit ettiği tarihten önce olan iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hallerini kapsar.

Asıl fark sorumlulukta ortaya çıkar. Kayıtlı bir işçinin kazasında işverenin sorumluluğu genelde kusuruna ya da İSG mevzuatına aykırılığa bağlıdır (5510 m.21). Sigortasız işçide Kanun kusur aramaz. İşveren hiç kusurlu olmasa bile SGK'nın masrafını öder. Ağır yaralanma ya da ölümle biten bir kazada bu tutar yukarıdaki cezaların çok üstüne çıkabilir.

Sigortasız çalıştırılan işçinin hakları nelerdir?

Sigortasız çalıştırılan işçi hizmetini mahkemede ispat edebilir, sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve durumu SGK'ya bildirebilir. Başvurabileceği yollar şunlardır.

• Hizmet tespit davası açabilir. Bildirilmeyen ya da SGK'nın tespit edemediği çalışmalar, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde iş mahkemesinde açılan davayla ispat edilebilir. Karardaki kazanç ve gün sayıları sigortalılığa işlenir (5510 m.86).
• Haklı nedenle feshedip kıdem tazminatı alabilir. İş Kanunu m.24/II-e, ücret kanuna ve sözleşmeye uygun hesaplanmazsa ya da çalışma şartları uygulanmazsa işçiye hemen fesih hakkı verir. Yargıtay da primlerin hiç ya da gerçek ücret üzerinden yatırılmamasını bu kapsamda haklı fesih sebebi sayıyor. En az 1 yıl çalışan işçi bu durumda kıdem tazminatı alır. Haklı fesih yapan taraf ihbar tazminatı isteyemez.
• SGK il müdürlüğüne ya da ALO 170 hattına şikâyette bulunabilir. Şikâyet denetimi başlatır ve tespit olursa yukarıdaki cezaların hepsi uygulanır.
• Kendi kaydını e-Devlet'ten görebilir. SGK hizmet dökümünde hangi işyerinden kaç gün bildirildiği yazar. "Sonra gireriz" denip bildirilmeyen ayları işçi buradan hemen fark eder.

Fabrikada kayıt dışı riski nereden çıkar?

Fabrikalarda kayıt dışılık çoğu zaman bilinçli bir tercih değildir. Daha çok kayıtların birbirinden kopmasından doğar. Denetimde en sık şu durumlarla karşılaşılır.

• Bazı işverenler deneme süresindeki işçiyi bildirmiyor. Oysa deneme süresi için bildirim istisnası yoktur.
• Yoğun dönemde birkaç günlüğüne alınan işçi bildirilmiyor. Oysa günlükçü de işe başlamadan önce bildirilir.
• Kapıdaki kayıtla SGK listesi uyuşmuyor. Giriş-çıkış kaydında görünüp bildirgesi olmayan bir isim, müfettişin ilk sorduğu şeydir. Giriş-çıkış kayıtları ve puantaj denetimde ve davada delil olarak kullanılır.
• Taşeronun bildirmediği işçi de risk taşır. Alt işverenin bildirmediği işçiden asıl işveren de birlikte sorumlu tutulabilir.