Alt işveren (taşeron) çalışanlarının puantajı ve asıl işverenin birlikte sorumluluğu

Asıl işveren ile alt işveren ilişkisi nedir?

İş Kanunu m.2'ye göre alt işveren, bir işverenden iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçileri sadece o işyerinde çalıştıran işverendir. Alabileceği iş iki türlüdür. Ya işyerindeki yardımcı işlerdir ya da asıl işin, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir bölümüdür. Alt İşverenlik Yönetmeliği yardımcı işi şöyle tanımlar: üretimle ilgili olan ama doğrudan üretim organizasyonunun içinde yer almayan, üretimin zorunlu bir parçası olmayan, asıl iş sürdükçe süren ve ona bağlı olan iş.

Yönetmelik birkaç şart daha koyar. Asıl işverenin işyerinde mal ya da hizmet üretiminde kendi işçileri de çalışmalı, alt işveren daha önce o işyerinde çalıştırılmış biri olmamalı ve sözleşme yazılı yapılmalıdır. Alt işveren de kendi işyerini, sözleşme ve gerekli belgelerle Bakanlığa bildirip tescil ettirmek zorundadır (İş K. m.3).

Asıl işveren hangi alacaklardan sorumlu?

Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden ya da alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur (m.2/6). Pratikte bu müteselsil sorumluluk olarak anlaşılır. İşçi alacağının tamamını iki işverenden birinden ya da ikisinden birden isteyebilir. Asıl işveren ödediği parayı sonradan alt işverenden geri isteyebilir, ama önce kendisi öder.

• Ücret, fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil ücreti gibi işçilik alacakları, işçinin o işyerinde çalıştığı dönem için.
• Kıdem ve ihbar tazminatı gibi fesih alacakları. Bunlar da genelde işçinin o işyerinde geçen süresiyle ilişkilendirilir.
• SGK primleri. 5510 sayılı Kanun m.12'ye göre asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.
• İş sağlığı ve güvenliği. Ortak çalışma alanında koordinasyon ve risk değerlendirmesi yükümlülükleri ayrıca vardır.

Kanun asıl işverenden hangi kontrolleri istiyor?

İş Kanunu birlikte sorumluluğu genel bir ilke olarak bırakmıyor. Asıl işverene her ay yapması gereken iki somut kontrol yüklüyor.

Alt işvereni değişse de aynı işyerinde çalışmaya devam eden işçinin yıllık izni, o işyerinde geçen toplam süreye göre hesaplanır (m.56). Taşeron firma her ihalede değişse bile işçinin izin hakkı sıfırlanmaz. Kullanılmayan izin de işçi ayrılırken ücrete dönüşür.

Her ay taşerondan hangi belgeleri istemelisiniz?

Her ay kontrol etme yükümlülüğünü yerine getirmenin en pratik yolu, hakediş ödemesini belgelere bağlamaktır. Alt işverenlik sözleşmesine aşağıdaki belgelerin her ay teslim edileceğini ve teslim edilmezse hakedişin bekletileceğini yazın.

1. Kişi kişi aylık puantaj. Normal çalışma, fazla mesai, hafta tatili, genel tatil ve izin günleri ayrı ayrı görünmeli.
2. İmzalı ücret bordrosu ve ücret hesap pusulaları. Bordrodaki fazla mesai saatleri puantajla aynı olmalı.
3. Ücretin işçinin hesabına yattığını gösteren banka ödeme dökümü.
4. SGK hizmet dökümü. Bildirilen gün sayısı puantajla tutmalı, eksik gün varsa nedeni ve belgesi eklenmeli.
5. Yıllık izin kayıt belgesinin bir örneği (m.56).
6. İşe giriş ve çıkışların listesi ve ayrılan işçinin tazminatının ödenip ödenmediği.

Taşeron çalışanlarının giriş-çıkışını takip ederken nelere dikkat etmeli?

Alt işveren çalışanlarının işyerine giriş-çıkışını kaydetmek, ücret ve fazla mesai kontrolünde elinizdeki en sağlam dayanaktır. Ama bu kayıt, asıl işverenin bu işçileri doğrudan yönettiği bir düzene dönüşmemeli. Alt İşverenlik Yönetmeliği'ne göre muvazaa incelemesinde bazı noktalara bakılır. Mesela alt işverenin işe uygun ekipmanı ve tecrübesi var mı, asıl işverenin kendi işçisi koordinasyon ve denetim dışında o işte çalışıyor mu?

• Kayıt asıl işverende dursa da yönetim alt işverende kalmalı. Vardiya planı, izin onayı ve disiplin işlemlerini alt işverenin yetkilisi yapmalı, asıl işveren kaydı yalnızca kontrol için görmeli.
• Alt işveren personelini kendi işçilerinizle aynı listede değil, ayrı bir departman ya da grup altında izleyin ki raporları ayrı alabilesiniz.
• Taşeron işçisiyle kendi işçinizin aynı hatta aynı işi yapması muvazaa göstergesi sayılabilir.
• Turnike kaydında görünen uzun süreleri alt işverenin bordrosundaki fazla mesai saatleriyle karşılaştırın. Aradaki fark, ileride birlikte sorumlu tutulacağınız bir alacaktır.
• KVKK gereği alt işveren çalışanlarına da giriş-çıkış verisinin hangi amaçla işlendiği bir aydınlatma metniyle bildirilmeli.

Muvazaa tespit edilirse ne olur?

Asıl işveren ile alt işveren arasındaki ilişki muvazaalı, yani kanuna karşı hile amacıyla kurulmuş sayılırsa, alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir (m.2/7). Asıl işverenin kendi işçilerini alt işverene devredip haklarını kısması ya da daha önce o işyerinde çalışmış biriyle alt işveren ilişkisi kurması da aynı sonucu doğurur.

• İş müfettişinin muvazaa raporu işverenlere tebliğ edilir. Tebliğden itibaren otuz iş günü içinde iş mahkemesine itiraz edilebilir (m.3).
• İtiraz edilmezse ya da mahkeme tespiti onarsa tescil iptal edilir ve işçiler başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır.
• Muvazaalı bildirimde asıl işverene ve alt işverene ayrı ayrı idari para cezası kesilir (m.98).
• Bu durumda ücret, TİS ve sosyal hak farkları geriye dönük olarak asıl işverenden istenebilir.