Fazla mesai maliyeti nasıl azaltılır? Saat maliyeti, nedenleri, ölçümü ve 6 adım

Bir saat fazla mesai işverene kaça mal olur?

Hesap şöyle: saatlik brüt ücretin 1,5 katı alınır, üstüne SGK ve işsizlik sigortasının işveren payları eklenir. İş Kanunu m.41'e göre haftalık 45 saati aşan her saat için normal saat ücreti %50 fazlasıyla ödenir. Fazla mesai ücreti de hak edilmiş ücret sayıldığı için prime esas kazanca girer (5510 sayılı Kanun m.80). Yani işveren primini bu tutar üzerinden de öder.

İmalat sektöründe 5 puanlık indirim düşüldüğünde işveren payları %16,75 + %2 = %18,75 eder. 2026 brüt asgari ücreti olan 33.030 TL ile ve örnek olarak 45.000 TL brütle hesap aşağıda.

Bunu bir fabrikaya uygulayalım. 100 kişilik bir işletmede kişi başı ayda ortalama 12 saat fazla mesai yapılıyorsa ayda 1.200 saat eder. Asgari ücretle bu, işverene ayda 313.785 TL, yılda da yaklaşık 3,77 milyon TL demektir.

Hesapta görünmeyen maliyetler

• Uzun vardiyanın son saatlerinde hata, hurda ve iş kazası artar. DSÖ ve ILO'nun 2021'deki ortak çalışmasına göre haftada 55 saat ve üzeri çalışmak, 35-40 saate kıyasla inme riskinde tahmini %35, iskemik kalp hastalığından ölüm riskinde %17 artışla ilişkili bulunmuş.
• Fazla çalışma bir yılda 270 saati geçemez (m.41) ve bu sınır her işçi için ayrı sayılır. Yılın başında harcanan saatler, sezon ya da acil iş geldiğinde elinizde olmaz.
• Herkese fazla mesai yaptırılamaz. Fazla Çalışma Yönetmeliği m.8'e göre 18 yaşını doldurmamış, gebe, yeni doğum yapmış ya da emziren, kısmi süreli çalışan ve sağlığının elvermediği hekim raporuyla belgelenen işçiler fazla mesaiye kalamaz. m.7'ye göre gece döneminde yürütülen işlerde de fazla çalışma yaptırılmaz.
• Onay alınmadan, kayda geçirilmeden ya da ücreti ödenmeden yapılan fazla mesai, işçi başına idari para cezası doğurur.

Fazla mesai nereden çıkıyor?

Fabrikalarda fazla mesainin büyük kısmı gerçekten artan işten değil, gün içinde kaybedilen saatten doğar. Kaybedilen saat ya aynı akşam ya da hafta sonu zamlı ücretle geri alınır. En sık gördüğümüz nedenler şunlar.

Fazla mesai nasıl ölçülür?

Fazla mesaiyi saat olarak, kişi, bölüm ve vardiya bazında ve nedeniyle birlikte ölçmek gerekir. Ay sonundaki toplam tutar tek başına pek bir şey söylemez. Azaltma planını, mesainin hangi bölümde, hangi gün ve neden yapıldığı belirler.

• Fazla mesai saatini normal çalışma saatine bölün ve bulduğunuz oranı bölüm ve vardiya bazında her ay izleyin.
• Her fazla mesai talebine tek satırlık bir neden yazdırın: devamsızlık karşılama, arıza telafisi, malzeme gecikmesi ya da sipariş artışı gibi. Bir ay sonra hangi kalemin ağır bastığı ortaya çıkar.
• 270 saati kişi bazında takip edin. Hep aynı kişilerin kaldığı bölümler hem maliyet hem sınır riski taşır, bu yüzden yıl sonu tahminini her ay yenileyin.
• Bir bölümde kaybedilen saat ile yapılan fazla mesai birbirine yakınsa ek kapasiteye ihtiyacınız yoktur, kayıp zamanı kapatmanız yeter.

Fazla mesai maliyetini azaltmak için 6 adım

1. Kesmeden önce ölçün. Bir ay boyunca neden yazarak kayıt tutun. Ölçmeden konan bir fazla mesai yasağı ya üretimi düşürür ya da mesaiyi kayıt dışına iter.
2. Devamsızlığı azaltın, çünkü gelmeyenin yerini doldurmak için yapılan fazla mesai devamsızlığın görünmeyen faturasıdır. Gelmeyeni vardiya başında görmek, dönen çalışanla kısa bir görüşme yapmak ve servis düzenini gözden geçirmek bu kalemi küçültür.
3. Vardiyaları dengeleyin. Kişi sayısını vardiyaların iş yüküne göre dağıtın ve izin ile devamsızlık payını kadroya baştan ekleyin. Bu hesabı adam-saat üzerinden yapıp sonucu vardiya planına taşıyabilirsiniz.
4. Plansız duruşu küçültün. Arıza ve ayar yüzünden yapılan telafi mesaisi, bakım ve kalıp değişim süresi kısaldıkça azalır. Makine tarafındaki kaybı OEE ile ölçebilirsiniz.
5. Kanunun tanıdığı esneklikleri kullanın. Taraflar anlaşırsa haftalık 45 saat günlere farklı dağıtılabilir ve iki aylık denkleştirme döneminde haftalık ortalaması 45 saati geçmeyen çalışma fazla çalışma sayılmaz (m.41, m.63). Zorunlu nedenle durulan ya da tatil öncesi veya sonrası kapatılan günler için 4 ay içinde yapılan telafi çalışması da fazla çalışma sayılmaz (m.64).
6. Bir onay düzeni kurun. Fazla mesai, vardiya amirinin kendi başına verdiği bir karar olmasın, bölüm sorumlusunun nedenini yazarak onayladığı bir talep olsun. İşçi isterse zamlı ücret yerine her saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanabilir (m.41). Bu işçinin tercihidir ve işveren dayatamaz.