Fabrikada işgücü verimliliği nasıl ölçülür? Adam-saat başına çıktı, fiilî çalışma süresi ve kayıp zaman

İşgücü verimliliği nedir?

İşgücü verimliliği, bir birim çalışma süresinde üretilen çıktıdır. Fabrikada en çok kullanılan ölçü adam-saat başına adet (ya da ton, metre, paket) veya bunun tersi olan adet başına adam-saattir. OECD de ülkeler arasında karşılaştırma yaparken çalışan sayısını değil fiilen çalışılan saati esas alır. Çünkü kişi sayısı fazla mesaiyi, devamsızlığı ve kısa çalışmayı gizler.

Bu ölçü yalnızca çalışanların ne kadar gayret ettiğini göstermez. Makine kapasitesi, malzeme akışı, planlama ve iş yeri düzeni de sonucu belirler. O yüzden işgücü verimliliğini birini suçlamak için değil, kaybın nerede olduğunu bulmak için kullanın.

Paydaya hangi saat yazılır: ödenen, bulunulan ya da fiilî?

Paydaya yazdığınız saat değişince verimlilik rakamı da değişir. Fabrikada üç ayrı saat vardır ve aralarındaki fark doğrudan kayıp zamanı verir.

İş Kanunu'na göre ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz (m.68). Bu yüzden yasal mola üç saatin hiçbirine girmez. Buna karşılık işçinin iş başında, çalışmaya hazır hâlde iş beklediği süre çalışma süresinden sayılır (m.66/c). Mesela malzeme bekleyen bir operatörün süresi ödenir ve fiilî çalışma süresinin içindedir. Bu kayıp kişiden değil planlamadan kaynaklandığı için ayrı izlenmelidir.

Hangi göstergelere bakılır?

• Adam-saat başına çıktı = Toplam sağlam çıktı ÷ Toplam adam-saat. Hangi saati kullandığınızı rapora mutlaka yazın.
• Kullanım oranı = Fiilî çalışma süresi ÷ Ödenen saat. Ödediğiniz sürenin ne kadarının işe dönüştüğünü gösterir.
• Performans (standart süreye göre verim) = Kazanılan standart saat ÷ Fiilî çalışma süresi. Kazanılan standart saat, üretilen adet ile adet başına standart sürenin çarpımıdır.

Son ikisini çarptığınızda toplam işgücü verimini bulursunuz. Kullanım oranı × Performans = Kazanılan standart saat ÷ Ödenen saat. Bu ayrım işinize yarar, çünkü kullanım oranı düşükse sorun devamda, mesai disiplininde ve kayıp zamandadır. Performans düşükse yönteme, beceriye, makineye ya da malzemeye bakmanız gerekir.

Örnek hesap: 100 kişilik montaj bölümü

Bir montaj bölümünde 100 kişi ayda 25 gün, günde 7,5 saat çalışıyor ve fazla mesai yok. Ay içinde devamsızlık, izin ve raporlar toplam 100 adam-gün tutmuş. Giriş-çıkış ve mola kayıtlarına bakınca işe gelen kişi başına günde ortalama 20 dakika geç başlama, erken bırakma ve uzayan mola görülüyor. Bölüm ay boyunca 43.000 sağlam ürün çıkarmış ve ürünün standart süresi 0,36 adam-saattir.

Sonuç şunu söylüyor. Ödenen her 100 saatin yaklaşık 17'si standart işe dönüşmüyor. Bunun yaklaşık 8 puanı kullanım kaybından, yani devamsızlık ve kayıp zamandan, kalanı performans kaybından geliyor. Yalnızca 'adam-saat başına 2,29 adet' rakamına bakan bir yönetici bu ayrımı göremez, çünkü aynı rakam iki çok farklı sorundan çıkabilir.

Fiilî çalışma süresi nasıl ölçülür?

İşe giriş-çıkış kayıtlarını vardiya ve mola tanımlarıyla karşılaştırarak başlarsınız. Geç kalma, erken çıkma ve eksik süreler doğrudan bu karşılaştırmadan çıkar. Uzayan mola, telefonla geçen süre ve çalışma alanı dışında geçen süre ise başka yöntemlerle ölçülür.

Bulunulan saati düşüren devamsızlık ayrı bir göstergedir. Makine tarafındaki kayıplar için aynı mantık ekipmana uygulanır ve buna OEE denir.

Ölçerken sık yapılan hatalar

• Kişi sayısına bölmek. 'Kişi başı aylık adet' fazla mesaiyi ve devamsızlığı gizler, her zaman saat kullanın.
• Fazla mesaiyi unutmak. Fazla mesaiyle tutturulan hedef, o saatler ödenen saate eklenmezse olduğundan verimli görünür. Fazla mesai saatlerini puantajdan alın. Aynı kayıt yasal fazla mesai sınırını izlemenize de yarar.
• Dolaylı personeli bir dahil edip bir dışarıda bırakmak. Forklift, kalite ve bakım personelini bir ay hesaba katıp ertesi ay katmazsanız eğilim bozulur. Tanımı bir kez yapın ve değiştirmeyin.
• Hatalı ürünü saymak. Çıktıya yalnız sağlam ürünü yazın, yeniden işlemeye giden saati de paydaya ekleyin.
• Fabrika ortalamasıyla yetinmek. Ortalama sorunu gizler, bölüm, vardiya ve ürün bazında ayrı ayrı hesaplayın.
• Tek aylık veriyle karar vermek. İlk ay mevcut durumu ölçün, hedefi ikinci aydan sonra koyun.

Verimliliği artırmak için nereden başlanır?

Ölçüm hangi kalemi gösteriyorsa oradan başlayın. Kullanım oranı düşükse önce vardiya başlangıcına, mola dönüşüne ve devamsızlığa bakın. Çoğu fabrikada en çabuk sonuç bu kalemlerden alınır. Performans düşükse iş yeri düzeni, alet aramaya giden süre ve iş öğretimi gündeme gelir. Burada 5S uygulaması ve sahadaki ilk yönetici olan vardiya amirinin görev tanımı belirleyicidir. Sürekli yeni ve deneyimsiz personelle çalışıyorsanız sorun personel devir hızı olabilir.