Personel devir hızı nasıl hesaplanır? Turnover formülü, örnek, fabrikada nedenleri ve maliyeti

Personel devir hızı nedir?

Personel devir hızı (işgücü devir oranı, İngilizcede turnover), belirli bir dönemde işten ayrılan çalışan sayısının aynı dönemdeki ortalama çalışan sayısına oranıdır. İstifa, işveren feshi, emeklilik ve deneme süresinde ayrılma dahil, bordrodan çıkan herkesi sayarsınız. Aynı işverenin başka bir şubesine nakil ise ayrılma sayılmaz.

Devir hızı formülü

Oranı yorumlayabilmek için ayrılanları iki gruba ayırın. Birinci grup gönüllü ayrılanlardır. İstifa edenler ve işe gelmeyip ayrılanlar bu gruba girer. İkinci grup işverenin fesihle ya da deneme süresinde sonlandırdığı ayrılmalardır. ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu (BLS) da işgücü devri araştırmasında istifaları, işten çıkarmaları ve diğer ayrılmaları ayrı raporlar.

Örnek hesap: yıllık ve aylık devir hızı

Bir fabrika yıla 180 çalışanla başlamış ve 200 çalışanla bitirmiş olsun. Yıl içinde 54 kişi ayrılmış, bunların 40'ı istifa etmiş, 14'ünün sözleşmesini de işveren feshetmiş.

Aylık hesapta aynı formülü o ayın ayrılan sayısı ve ortalama çalışanıyla kurarsınız. Mesela mart ayında 6 kişi ayrıldıysa ve ay ortalaması 190 ise aylık devir hızı %3,2 çıkar. BLS'nin yönteminde olduğu gibi on iki aylık oranların toplamı yıllık oranı yaklaşık olarak verir. Aylık takibin faydası, mevsimsel dalgalanmayı ve ani sıçramaları erken fark etmenizdir.

İlk 90 gün oranı neden önemli?

Üretimde ayrılmaların önemli bir kısmı işin ilk haftalarında olur. Bunu görmek için yıllık oranın yanında erken ayrılma oranını da hesaplayın. Bu oran, dönem içinde işe aldıklarınızdan 90 gün dolmadan ayrılanların payıdır. Örnekteki fabrika yıl içinde 70 kişi almış ve bunların 21'i ilk 90 günde ayrılmışsa erken ayrılma oranı 21 ÷ 70 = %30 olur. Bu oran yüksekse sorun çoğu zaman ücrette değildir. İşe alıma, ilk gün karşılamaya, işe başlama eğitimine ya da ilk amirle ilişkiye bakmanız gerekir.

İş sözleşmesine en çok iki aylık deneme süresi konabilir, toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir. Bu sürede taraflar bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden sözleşmeyi feshedebilir (İş K. m.15). Erken ayrılmaların bir kısmı bu dönemde yaşanır.

Devir hızı kaç olmalı?

Her fabrika için geçerli tek bir doğru oran yok. Oranı sektör, bölge, vardiya düzeni ve mevsimsellik belirler. Türkiye'de imalat sanayii için düzenli yayımlanan ve fabrikaların kendini kıyaslayabileceği resmî bir devir hızı istatistiğine de ulaşamadık. Bu yüzden en güvenilir kıyas kendi geçmişinizdir. Oranı her ay aynı formülle hesaplayın ve bölüm, vardiya ve kıdeme göre eğilimi izleyin.

Fabrikada devir hızı neden yüksek olur?

Nedeni tahmin etmek yerine ayrılana sorun. Her ayrılan kişiyle kısa bir ayrılış görüşmesi yapın ve nedeni 6-8 sabit seçenekten biriyle kaydedin. Altı ay sonra ayrılmaların hangi nedende, hangi bölümde ve hangi amirin ekibinde toplandığını rakamla görürsünüz.

Bir ayrılışın maliyeti nasıl hesaplanır?

Devrin maliyeti tek bir kalemden oluşmaz. Bir kısmı yasal zorunluluklardan, bir kısmı da gözden kaçan verim kaybından gelir. Yeni gelen her çalışanla birlikte şu masraflar tekrarlanır:

• 2026 tarihli İSG eğitimleri yönetmeliğine göre çırak ve stajyerler dahil her çalışan, fiilen çalışmaya başlamadan önce en az 2 saat yüz yüze ve uygulamalı işe başlama eğitimi alır. Eğitim tutanağı özlük dosyasına konur. Temel İSG eğitimini de işe başladıktan sonra en geç 3 ay içinde tamamlamanız gerekir.
• Sözleşme, KVKK metinleri, özlük dosyası ve SGK bildirimi her yeni çalışan için yeniden hazırlanır.
• Yeni çalışan ilk haftalarda tam hızda üretemez. Hatalı ürün oranı yüksek olur ve yanındaki ustanın zamanından da harcar.
• Yeri dolana kadar boşluğu diğer çalışanlara yazılan fazla mesaiyle kapatırsınız ya da istasyon boş kalır.
• Şartları oluşmuşsa ihbar, kıdem ve kullanılmayan izin ücreti ödenir. Bunlar aslında ayrılışın değil kıdemin maliyetidir, ama nakit olarak o ay çıkar.

Örnek: yalnız öğrenme süresi ve eğitim zamanı

Asgari ücretle çalışan bir imalat işçisinin 2026'da 5 puan Hazine indirimiyle işverene aylık maliyeti 39.223,13 TL, saatlik maliyeti de yaklaşık 174,33 TL'dir (÷ 225). İki varsayım yapalım, siz bunları kendi verinizle değiştirebilirsiniz. Yeni çalışan ilk ay yarı verimle çalışıyor. İşe başlama eğitimi, usta yanında öğretim ve İK işlemleri de toplam 16 saat çalışan zamanı alıyor.

Bu hesaba işe alım ilanı, sağlık raporu, hatalı ürün, boşluk için yazılan fazla mesai ve ayrılışta ödenen tazminatlar girmiyor. Gerçek maliyet bu nedenle daha yüksektir. Yine de bu basit tablo, erken ayrılmayı yarıya indirmenin bir yılda neye denk geldiğini yönetime anlaşılır biçimde gösterir.

Devir hızını düşürmek için nereden başlamalı?

1. Oranı her ay aynı formülle hesaplayın. Sonucu bölüm, vardiya, amir ve kıdeme (ilk 90 gün / 90 gün-1 yıl / 1 yıl üstü) göre ayırın.
2. İlk 90 güne odaklanın. İlk gün karşılamayı, işe başlama eğitimini ve usta yanındaki ilk haftaları planlayın.
3. Ayrılış nedenlerini kaydedin ve altı ayda bir sonuçları yönetimle paylaşın.
4. Devamsızlığı erken izleyin. Ayrılmadan önceki haftalarda devamsızlık ve geç kalma çoğu zaman artar.
5. Amirleri ölçün ve destekleyin. Ayrılmalar belirli ekiplerde toplanıyorsa konu çoğu zaman sahadaki yönetimdir.
6. Yeni girenlerin yoğun olduğu bölümde işgücü verimliliğinin nasıl değiştiğine bakın.