Sendika üyeliği ve toplu iş sözleşmesi: e-Devlet üyelik, yetki şartları, TİS'in puantaja etkisi ve sendikal ayrımcılık

Sendikaya üyelik nasıl olur?

Sendika üyeliği yalnız e-Devlet üzerinden kazanılır. Çalışan Bakanlığın elektronik sistemine e-Devlet'ten başvurur, sendikanın yetkili organı da başvuruyu kabul eder. Sendika başvuruyu 30 gün içinde reddetmezse üyelik kabul edilmiş sayılır (6356 m.17). Bunun için işverenin onayı, bilgisi ya da imzası gerekmez ve çalışan işyerine dilekçe vermez.

• 15 yaşını dolduran ve Kanun'a göre işçi sayılan herkes üye olabilir. Yardımcı işlerde çalışanlar da işyerinin girdiği işkolundaki sendikaya üye olabilir.
• Aynı işkolunda aynı anda birden çok sendikaya üye olunamaz ve sonraki üyelikler geçersiz sayılır. Farklı işverenlerde çalışan işçi bunun istisnasıdır.
• Üye sendikadan çekilmek için e-Devlet'ten bildirim yapar. Çekilme bir ay sonra geçerli olur (6356 m.19).
• Hiç kimse sendikaya üye olmaya, üye kalmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz (6356 m.17, m.19).

Sendika toplu iş sözleşmesi yetkisini nasıl alır?

İşçi sendikası iki çoğunluğu birlikte sağlarsa yetkili olur. Kurulu olduğu işkolundaki işçilerin en az yüzde birini üye yapmış olmalıdır. Ayrıca sözleşme kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışanların yarıdan fazlasını, işletme düzeyindeki sözleşmede ise yüzde kırkını üye yapmış olmalıdır (6356 m.41). İşkolu barajı 2014'te 6552 sayılı Kanun'la yüzde üçten yüzde bire indirildi.

Aynı işverenin aynı işkolunda birden çok işyeri varsa toplu iş sözleşmesi yalnız işletme düzeyinde yapılabilir (6356 m.34). Yetki tespiti için sendika Bakanlığa başvurur. İşveren ya da işveren sendikası da yetkili sendikanın tespitini isteyebilir (m.42). Bakanlık işçi sayısını hesaplarken SGK'ya bildirilen çalışanlara baktığı için işe giriş ve çıkış bildirimlerini zamanında ve doğru yapmanız yetki sayımını da doğrudan etkiler.

Toplu iş sözleşmesinden kimler yararlanır?

Toplu iş sözleşmesinden (TİS) kural olarak yalnız taraf sendikanın üyeleri yararlanır. İmza tarihinde üye olanlar sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren yararlanır. Sonradan üye olanlar ise sendikanın üyeliklerini işverene bildirdiği tarihten itibaren yararlanır (6356 m.39).

• Üye olmayan işçi taraf sendikaya dayanışma aidatı öderse talep ettiği tarihten itibaren TİS'ten yararlanır. Bunun için sendikanın onayı aranmaz ve dayanışma aidatı üyelik aidatını geçemez.
• İşveren vekilleri ve toplu görüşmede işvereni temsil edenler TİS'ten yararlanamaz.
• TİS yazılı yapılır ve en az bir, en çok üç yıl sürelidir. İmzalandıktan sonra süresi uzatılamaz ya da kısaltılamaz (m.35).
• Süresi biten TİS'in iş sözleşmesiyle ilgili hükümleri, yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder (m.36).
• Yetkili sendika yazılı başvurursa üyelik ve dayanışma aidatını ücretten kesip sendikaya ödemeniz gerekir. Kesmezseniz ya da kesip bir ay içinde ödemezseniz tutarı bankaların işletme kredilerine uyguladığı en yüksek faizle ödersiniz (m.18).

Toplu iş sözleşmesi puantaj ve bordroyu nasıl değiştirir?

TİS iş sözleşmelerinin üstünde yer alır. İş sözleşmesinin TİS'e aykırı hükümlerinin yerine TİS hükümleri geçer, iş sözleşmesindeki işçi lehine hükümler ise geçerli kalır (6356 m.36). Pratikte puantajı en çok şu başlıklar etkiler:

TİS'in maliyete etkisi bordroyla da sınırlı kalmaz. 2026 asgari ücret desteğinde, 2025'in aynı ayında prime esas günlük kazancı belirli bir tutarın altında bildirilen çalışanlar esas alınır. Bu tutar normalde 1.300 TL'dir, ama TİS'e tabi özel sektör işyerlerinde 2.600 TL olarak uygulanır (5510 geçici m.112).

Sendikal ayrımcılığın yaptırımı nedir?

Sendikal ayrımcılık yapan işveren, işçiye bir yıllık ücretinden az olmamak üzere sendikal tazminat öder (6356 m.25/4). İşçi sendikaya üye olduğu ya da olmadığı için işten çıkarılamaz ve farklı işleme tabi tutulamaz. İş saatleri dışında ya da işverenin izniyle iş saatinde sendikal faaliyete katılması da bunun için gerekçe olamaz.

• Sendikal nedenle çıkarılan işçi işe iade davası açabilir. Feshin sendikal nedene dayandığı tespit edilirse, işveren işçiyi işe başlatsa da başlatmasa da sendikal tazminata karar verilir. İşe başlatmazsa ayrıca İş Kanunu m.21'deki işe başlatmama tazminatı uygulanmaz. Anayasa Mahkemesi 2014'te m.25/5'teki İş Kanunu m.18'e yapılan atfı iptal ettiği için, sendikal fesih iddiasında 30 işçi ve 6 aylık kıdem şartları aranmaz.
• Fesih davasında feshin nedenini ispatlamak işverene düşer. İşçi feshin işverenin gösterdiği nedene dayanmadığını iddia ediyorsa sendikal nedeni o ispatlar. Fesih dışındaki ayrımcılıkta ise işçi ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya koyarsa davranışının nedenini işveren ispatlamak zorunda kalır (m.25/6-7).
• Fazla mesai, vardiya ve izin kararlarınızın puantaj, vardiya planı ve devamsızlık kaydı gibi nesnel kayıtlara dayandığını gösterebilirseniz ayrımcılık iddiasına karşı en güçlü savunmaya sahip olursunuz.