Rekabet yasağı sözleşmesi: geçerlilik şartları, 2 yıl sınırı, cezai şart ve işten ayrılınca ne olur?

Rekabet yasağı sözleşmesi nedir?

Bu sözleşmeyle fiil ehliyeti olan işçi, iş sözleşmesi bittikten sonra işverenle rekabet etmemeyi yazılı olarak üstlenir. Yani kendi hesabına rakip bir işletme açmaz, rakip bir işletmede çalışmaz ve rakip işletmeyle başka bir menfaat ilişkisine girmez (6098 sayılı TBK m.444). Konu İş Kanunu'nda değil Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiştir, fabrika işçileri için de aynı hükümler geçerlidir.

İş ilişkisi sürerken ayrı bir yasak kaydına gerek yoktur. İşçi sadakat borcu gereği sözleşme devam ederken işvereniyle rekabet edemez, üçüncü kişiye ücretli hizmet veremez ve üretim ve iş sırlarını açıklayamaz. Sır saklama borcu, işverenin haklı menfaatinin gerektirdiği ölçüde sözleşme bittikten sonra da sürer (TBK m.396).

Rekabet yasağı hangi şartlarla geçerli olur?

Yasağın geçerli olması için tablodaki şartların hepsinin birlikte bulunması gerekir (TBK m.444-445).

Yer, süre ve konu nasıl sınırlanır?

Rekabet yasağı yer, zaman ve işin türü bakımından işçinin ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı biçimde tehlikeye atacak sınırlamalar içeremez. Süre de özel durumlar dışında 2 yılı aşamaz (TBK m.445). "Türkiye'nin her yerinde, her sektörde, süresiz" gibi bir kayıt bu ölçüye uymaz.

• Konuyu işverenin gerçekten faaliyet gösterdiği ürün ya da hizmet grubuyla sınırlayın. Mesela "otomotiv yan sanayi plastik enjeksiyon parçaları" diye yazın.
• Yer olarak işverenin fiilen satış yaptığı il ya da bölgeyi yazın, hiç satış yapmadığı bölgeleri kapsama almayın.
• Süreyi ayrılış tarihinden başlatın ve 2 yılı aşmayacak şekilde yazın. Bilginin ne kadar süre değerli kaldığını da göz önüne alın.
• Kanun işvereni karşılığında bir ödeme yapmaya zorlamaz. Ama hâkim aşırı bir yasağı sınırlarken işverenin üstlendiği karşı edimi de hakkaniyete göre dikkate alır (TBK m.445/2).

Aşırı geniş bir yasak her zaman tümüyle geçersiz olmaz. Hâkim bütün durumu değerlendirerek yasağın kapsamını ya da süresini daraltabilir (TBK m.445/2).

Rekabet yasağında cezai şart nasıl işler?

Yasağa aykırı davranan işçi, işverenin bu yüzden uğradığı bütün zararları gidermek zorundadır. Aykırılık bir cezai şarta bağlanmışsa ve sözleşmede aksi yazmıyorsa işçi bu tutarı ödeyerek yasaktan kurtulabilir. Ama tutarı aşan bir zarar varsa onu da ödemek zorundadır (TBK m.446).

• Hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir (TBK m.182). Yüksek bir tutar yazmanız, o tutarın aynen alınacağı anlamına gelmez.
• İş sözleşmelerinde yalnız işçi aleyhine konan ceza koşulu geçersizdir (TBK m.420). Bu hükmün rekabet yasağı cezasına etkisi tartışmalı olduğu için metni bir iş hukuku avukatına kontrol ettirin.
• İşveren bu hakkı sözleşmede yazılı ve açıkça saklı tuttuysa ve menfaatinin önemi ile işçinin davranışı bunu haklı kılıyorsa, cezai şart ve zararın yanında aykırı davranışa son verilmesini de isteyebilir (TBK m.446/3). Bu kayıt yoksa işçi cezayı ödeyip rakip firmada çalışmaya devam edebilir.

İşten ayrılınca rekabet yasağı devam eder mi?

Bunu sözleşmenin nasıl ve kimin yüzünden bittiği belirler. İşveren sözleşmeyi haklı bir sebep olmadan feshederse ya da işçi işverene yüklenebilen bir nedenle feshederse yasak sona erer (TBK m.447/2). İşverenin yasağın sürmesinde gerçek bir yararı kalmadıysa da yasak biter (m.447/1).

Kanundaki "haklı sebep" ifadesinin, İş Kanunu 25. maddedeki hallerin dışında kalan ama işçiden kaynaklanan makul sebepleri kapsayıp kapsamadığı tartışmalıdır. Performans düşüklüğüne dayanan geçerli fesih buna örnektir ve böyle bir durumda sonucu somut olay belirler. Bu yüzden fesih sebebini doğru belgelemek rekabet yasağı açısından da önemlidir. 25/II'ye dayanıyorsanız olayı ve süreleri haklı fesih kurallarına göre belgeleyin, çıkış bildirgesine de doğru kodu yazın.

Rekabet yasağı sözleşmesi hazırlarken nelere dikkat etmeli?

1. Çalışanın gerçekten müşteri, fiyat, maliyet ya da üretim sırrı bilgisine erişip erişmediğini kontrol edin. Erişmiyorsa yasak yazmayın.
2. Yasağı ayrı bir yazılı belge ya da sözleşmenin açık bir maddesi olarak imzalatın ve imzalı nüshayı özlük dosyasına koyun.
3. Konuyu, bölgeyi ve süreyi somut yazın. Süre 2 yılı aşmasın.
4. Cezai şart koyacaksanız tutarı ölçülü belirleyin ve aykırılığa son verilmesini isteme hakkınızı açıkça saklı tutun.
5. Ayrılışta şirket bilgisi taşıyan cihaz ve belgeleri tutanakla geri alın.
6. Ayrılış biçimini (istifa, haklı fesih, geçerli sebeple fesih) belgeleyin, çünkü yasağın devam edip etmediği buna bağlıdır.