Meslek hastalığı nedir? 5510 m.14 tanımı, tanıyı kim koyar, SGK'ya nasıl bildirilir ve işveren neden sorumlu tutulur?

Meslek hastalığı nedir?

Kanundaki tanıma göre meslek hastalığı, sigortalının yaptığı işin niteliği yüzünden tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları nedeniyle uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir (5510 sayılı Kanun m.14). İş kazası tek bir anlık olaydan doğar, meslek hastalığı ise zamana yayılan maruziyetin sonucudur.

Meslek hastalığı tanısını kim koyar?

İşyeri hekimi ya da aile hekimi bu tanıyı tek başına koyamaz. Kesin tespiti SGK Sağlık Kurulu yapar. Kurul, SGK'nın yetkilendirdiği hastanenin sağlık kurulu raporuna, dayanağı olan tıbbi belgelere ve gerekirse işyerindeki çalışma şartlarını gösteren denetim raporlarına bakar (5510 m.14, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.36). Pratikte süreç dört adımda ilerler:

1. İşyeri hekimi ya da başka bir sağlık kuruluşu meslek hastalığından şüphelenir ve ön tanı koyar.
2. Ön tanıyı koyan hekim vakayı SGK'nın yetkilendirdiği sağlık kuruluşuna sevk eder (6331 m.14/3, İşyeri Hekimi Yönetmeliği m.11/5).
3. Yetkili kuruluş tanıyı koyar, sağlık kurulu raporunu düzenler ve vakayı en geç 10 gün içinde SGK'ya bildirir (6331 m.14/4).
4. SGK Sağlık Kurulu rapor ve belgeleri inceler. Gerek görürse SGK denetmenleri ya da iş müfettişleri işyerine gelir ve çalışılan birimin hastalığa yol açıp açmayacağına bakar (5510 m.14, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.37).

İşveren meslek hastalığını ne zaman bildirir?

Hastane ya da işyeri hekimi size bir meslek hastalığı bildirdiyse, bunu öğrendiğiniz tarihten itibaren üç iş günü içinde SGK'ya bildirmeniz gerekir (6331 m.14/2-b, 5510 m.14). Form, iş kazasında kullanılan iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesidir. e-Sigorta üzerinden, SGK ünitesine elden ya da posta ile verilebilir (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.36/4).

Süre teşhis tarihinden değil, sizin öğrendiğiniz günden başlar. Bu yüzden işyeri hekiminin yazılı bildiriminin ya da çalışanın getirdiği raporun İK'ya ulaştığı günü kayda geçirin ve süreyi o günden sayın. Hastanenin kendi bildirimini yapmış olması sizi bu yükümlülükten kurtarmaz, ikisi ayrı yükümlülüktür.

Hangi hastalıklar meslek hastalığı sayılır?

Bunu Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin ekindeki Meslek Hastalıkları Listesi (Ek-2) belirler (m.17). Liste beş gruba ayrılır (m.18):

Listenin sol sütununda zararlı etkenin yol açtığı hastalıklar ve belirtileri, ortada yükümlülük süreleri, sağda da bu hastalık tehlikesinin olduğu başlıca işler yazar (m.18/2). Fabrikanızdaki maruziyetlerin listede hangi satıra denk geldiğini işyeri hekiminizle birlikte çıkarın. Listede olmayan bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı tartışmalıysa kararı Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu verir (5510 m.14).

• Tozla oluşan akciğer hastalığında (pnömokonyoz) çalışanın, havasında bu hastalığı yapacak yoğunlukta toz bulunan işyerlerinde toplam en az üç yıl çalışmış olması gerekir. Hızlı ilerleyen ağır olgularda Yüksek Sağlık Kurulu bu süreyi indirebilir (Yönetmelik m.20).
• Meslekî bulaşıcı hastalıkta hastalığın işin gereği ya da işyerinin özel koşulları yüzünden oluştuğu ve enfeksiyonun laboratuvar bulgularıyla kanıtlandığı gösterilmelidir (m.19).
• Gürültüye bağlı işitme kaybı tespit edilirse Gürültü Yönetmeliği işverene ayrıca yükümlülükler getirir.

İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık

Meslek hastalığı çalışan işten ayrıldıktan sonra da ortaya çıkabilir. Bu durumda çalışanın haklardan yararlanabilmesi için işten fiilen ayrıldığı gün ile hastalığın ortaya çıktığı gün arasında listedeki yükümlülük süresinden uzun zaman geçmemiş olmalıdır. Süre aşılmışsa bile hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla kesinleşmiş, etken de işyeri incelemesiyle kanıtlanmışsa Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu kararıyla meslek hastalığı sayılabilir (5510 m.14, Yönetmelik m.17/2). O yüzden ayrılan bir çalışanın hangi maruziyetle çalıştığı, işten çıktıktan sonra da önemini korur.

İşverenin sorumluluğu ve mali riski

Hastalık işverenin kastı ya da İSG mevzuatına aykırı davranışı yüzünden oluşmuşsa SGK, çalışana yaptığı ve ileride yapacağı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverene rücu eder (5510 m.21). Kurum sorumluluğu belirlerken kaçınılmazlık ilkesini de dikkate alır. Bunun dışında şu durumlarda da masraf işverene döner:

• Süresinde bildirmezseniz ya da bilerek eksik veya yanlış bildirirseniz, SGK'nın bu olay için yaptığı tedavi, yol, gündelik ve refakatçi giderleri, ödenmişse geçici iş göremezlik ödeneği sizden tahsil edilir (5510 m.14, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.36/4).
• Mevzuatın sağlık raporu istediği bir işte çalışanı raporsuz ya da rapora aykırı olarak bünyesine uygun olmayan işte çalıştırdıysanız, bu yüzden çıkan hastalıkta ödenen geçici iş göremezlik ödeneği size ödettirilir (5510 m.21). Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde zaten işe uygunluk raporu olmadan kimse işe başlatılamaz (6331 m.15/2).
• SGK'ya süresinde bildirmemenin idari para cezası 2026 için 44.443 TL'dir. 50 ve üzeri çalışanı olan çok tehlikeli işyerinde bu tutar 133.329 TL'ye çıkar. Kayıt tutmamak ve inceleme yapmamak ayrıca cezalandırılır (6331 m.26/1-e).

Meslek hastalığı tespit edilince risk değerlendirmesinin tamamı ya da ilgili kısmı yenilenir (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.12). Meslek hastalığı yüzünden verilen istirahat raporunda ödeneğin nasıl hesaplandığını da rapor parası ve geçici iş göremezlik yazısında bulabilirsiniz.

Meslek hastalığını önlemek için fabrikada ne yapılır?

Belirtiler çoğu zaman yıllar sonra çıktığı için önlemenin yolu maruziyeti ölçmek ve sağlık gözetimini aksatmadan yürütmekten geçer. Çoğu fabrikada şu adımlar yeterli bir zemin kurar:

• Toz, gürültü, kimyasal gibi etkenler için risk değerlendirmesinin gerektirdiği ortam ve kişisel maruziyet ölçümlerini yaptırın, sonuçları saklayın.
• Muayeneleri işe girişte, iş değişikliğinde ve tehlike sınıfına göre düzenli aralıklarla yaptırın. Sağlık gözetiminin masrafı çalışana yansıtılamaz (6331 m.15).
• Çalışanın hangi bölümde, hangi işte ve ne kadar süre çalıştığını kayıt altında tutun. İleride bir soruşturmada maruziyeti ispatlamanın temeli bu kayıttır. Görev değişikliklerini özlük dosyasında tarihli saklayın.
• Aynı bölümden tekrar tekrar gelen şikâyetleri not edin. Bunlar da ramak kala olaylar gibi, henüz hastalık ortaya çıkmadan gelen uyarılardır.