Elle taşıma işleri ve ergonomi: yönetmelik, kilo sınırı var mı, risk faktörleri ve işverenin yükümlülükleri

Elle taşıma işi nedir?

Yönetmeliğe göre elle taşıma işi, bir ya da birden fazla çalışanın bir yükü kaldırdığı, indirdiği, ittiği, çektiği, taşıdığı ya da hareket ettirdiği nakletme ve destekleme işleridir (Yönetmelik m.4). Bu işlerde, işin niteliği ya da uygun olmayan ergonomik koşullar yüzünden özellikle bel ve sırt incinebilir. Tanım yalnızca kaldırmayı kapsamaz. Transpalet ya da araba itip çekmek de elle taşıma sayılır.

Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki bütün işyerlerinde uygulanır. 24 Temmuz 2013 tarihli, 28717 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve AB'nin 90/269/EEC sayılı direktifine paralel olarak hazırlandı.

Elle taşımada yasal kilo sınırı var mı?

Hayır. Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği yetişkin çalışanlar için genel bir kilo sınırı koymaz. Yönetmelik ağırlığı tek ölçüt olarak değil, risk faktörlerinden biri olarak görür. Ek-1'e göre yükün "çok ağır veya çok büyük" olması bir risk faktörüdür. Neyin çok ağır sayılacağına ise işin ve çalışanın koşullarına bakarak risk değerlendirmesinde karar verirsiniz.

Özel gruplar için ise başka yönetmeliklerde somut kurallar var.

• 15-18 yaş arası genç işçiler için Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'in Ek-2 listesine bakılır. Bu listede genç işçinin yapabileceği işler arasında "araçsız olarak 10 kg'dan fazla yük kaldırılmasını gerektirmeyen torbalama, fıçılama, istifleme ve benzeri işler" sayılır. Ayrıca işyeri hekiminin raporuna göre fiziki yeterliliğini aşan işlerde 18 yaş altındaki kişi çalıştırılamaz.
• Gebe ya da emziren çalışanı, kendisinin ve bebeğinin sağlığını olumsuz etkileyecek şekilde elle taşıma, yükleme ve araçsız taşıma işlerinde çalıştırmak yasaktır. Bu işlerde risk değerlendirmesi yapılır ve gerekirse çalışanın işi değiştirilir (Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği, EK-I).

Elle taşımada risk faktörleri nelerdir?

Yönetmeliğin Ek-1'i, yükle ilgili risk faktörlerini dört grupta sayar. Bunlardan biri ya da birkaçı varsa sırt ve bel incinmesi riski artar.

Ek-2 ise kişiyle ilgili risk faktörlerini sayar. Çalışanın fiziki yapısının işe uygun olmaması, uygun olmayan giysi, ayakkabı ya da kişisel eşya kullanması ve yeterli bilgi ve eğitimi olmaması bunlardandır. Özel politika gerektiren grupları korurken 6331 sayılı Kanun'un 4. ve 15. maddelerini uygulamanız gerekir ve bu faktörler orada dikkate alınır (m.7).

İşverenin yükümlülükleri nelerdir?

İşverenin ilk görevi, işi elle taşımaya hiç gerek kalmayacak şekilde düzenlemek ve yükleri mümkünse mekanik sistemlerle taşıtmaktır (m.5/1-a). Elle taşıma kaçınılmazsa işveren aşağıdaki adımları atar.

1. Ek-1'deki faktörlere ve yüklerin özelliklerine bakarak işteki sağlık ve güvenlik koşullarını değerlendirir (m.6/1-b). Bu değerlendirme genel risk değerlendirmesinin bir parçasıdır.
2. Çalışma ortamına ve işin gereklerine uygun önlemleri alarak riski azaltır (m.5/1-b, m.6/1-c). Mesela yükü bölebilir, tutma yeri ekleyebilir, kaldırma yüksekliğini bel hizasına getirebilir, mesafeyi kısaltabilir, yükü iki kişiye taşıtabilir ya da bir kaldırma yardımcısı sağlayabilirsiniz.
3. Zemini, geçiş genişliğini, raf yüksekliğini ve havalandırmayı işin güvenli yapılabileceği hâle getirir (m.6/1-a).
4. Çalışanları alınan tedbirler, mümkünse yükün ağırlığı ve eksantrik yüklerde ağır tarafın ağırlık merkezi hakkında bilgilendirir. Yükün doğru nasıl taşınacağını ve yanlış taşımanın risklerini anlatan bir eğitim verir (m.8).
5. Bu konularda çalışanların ve temsilcilerinin görüşünü alır ve onların katılımını sağlar (m.9). Taşımayı her gün yapan çalışan, hangi yükün sorun çıkardığını herkesten iyi bilir.

İşveren, iş ekipmanı kullanılırken de ergonomi ilkelerini tam olarak gözetmek zorundadır (İş Ekipmanları Yönetmeliği m.9). Mekanik taşımaya geçtiğinizde forklift, transpalet ve vinç gibi ekipmanların periyodik kontrolü ayrı bir yükümlülük olarak karşınıza çıkar.

Elle taşıma eğitimi neleri kapsamalı?

Elle taşıma eğitimi, yönetmeliğin 8. maddesindeki üç konuyu en azından kapsamalıdır. Bunlar alınan tedbirler, taşınan yük hakkında genel bilgi (mümkünse ağırlığı ve ağırlık merkezi) ve yükün doğru taşınma şekliyle yanlış taşımanın riskleridir. Eğitimi verirken genel İSG eğitimi mevzuatını da dikkate alırsınız. Pratikte eğitime şu başlıklar da eklenir:

• Yükü kaldırmadan önce ağırlığını, dengesini ve gideceği yolu kontrol etmek ve yolu engellerden temizlemek.
• Yükü vücuda yakın tutmak, belden dönmek yerine ayakları çevirmek ve ani hareketten kaçınmak.
• Tek kişinin taşımaması gereken bir yükte yardım ya da ekipman istemek.
• Uygun eldiven ve iş ayakkabısı kullanmak. Ek-2, uygun olmayan giysi ve ayakkabıyı ayrıca risk faktörü sayar. Bu kişisel koruyucu donanımı çalışana ücretsiz vermeniz gerekir.

Ağır taşıma işlerinde mola ve rotasyon neden önemli?

Ek-1, yetersiz ara ve dinlenme süresini ve çalışanın değiştiremediği tempoyu doğrudan risk faktörü olarak sayar. Bu yüzden ağır taşıma işlerinde vardiya planı da bir İSG önlemidir. Taşıma yükü yüksek istasyonlar arasında rotasyon yapmak ve düzenli kısa molalar vermek, aynı kas grubunun gün boyu zorlanmasını azaltır.

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği, 6331 sayılı Kanun'un 30. maddesine dayanır. Yükümlülüklere uymamak, 26/1-n bendine göre uyulmayan her hüküm için tespit tarihinden itibaren her ay idari para cezası gerektirir. 2026'da cezanın temel tutarı 22.194 TL'dir.