Acil durum planı kaç yılda yenilenir, kaç destek elemanı gerekir, tatbikat ne sıklıkla yapılır?

Acil durum planı kimler için zorunlu?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki bütün işyerleri acil durum planı hazırlamak zorundadır. Çalışan sayısı ya da tehlike sınıfı bir istisna getirmez. Kanun'un 11. maddesi işverene acil durumları belirleme, plan hazırlama, ekip görevlendirme ve tatbikat yaptırma görevi verir. Ayrıntılar İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'te düzenlenmiştir (RG 18.06.2013, 28681). Yönetmelikteki son kapsamlı değişiklik RG 01.10.2021, 31615 ile yapıldı.

Yönetmelik acil durumu, hemen müdahale gerektiren olaylar olarak tanımlar. Yangın, patlama, tehlikeli kimyasal yayılımı, zehirlenme, salgın hastalık, radyoaktif sızıntı, sabotaj ve doğal afet bu kapsamdadır. Planın hazırlanmasına tasarım ya da kuruluş aşamasında başlanır. Önce acil durumlar belirlenir, ardından önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler, görevlendirmeler, müdahale ve tahliye yöntemleri yazılır. Belgeleme, tatbikat ve yenileme bu sırayı izler.

Acil durum planı kaç yılda bir yenilenir?

Plan, işyerinin tehlike sınıfına göre çok tehlikelide en geç 2, tehlikelide en geç 4, az tehlikelide en geç 6 yılda bir yenilenir (Yönetmelik m.14/2). Bu süreler üst sınırdır. İşyerinde ya da yakın çevresinde mevcut acil durumları etkileyen veya yeni bir acil durum doğuran bir değişiklik olursa, süreyi beklemeden planı tamamen ya da kısmen yenilemeniz gerekir (m.14/1).

Fabrikalarda planı erken yenilemeyi gerektiren değişiklikler genelde bellidir. Yeni bir üretim hattı ya da yeni bir kimyasal, depo yerleşiminin değişmesi, yeni bir bina ya da kat, kaçış yolunun yer değiştirmesi bunların başında gelir. Vardiya düzeni ya da çalışan sayısı belirgin şekilde değiştiyse veya komşu tesiste yeni bir tehlike ortaya çıktıysa da planı yeniden ele alın.

Hangi acil durum ekipleri kurulur, kaç destek elemanı gerekir?

İşveren dört ekip kurar: söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım (Yönetmelik m.11). Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin her biri için, tehlike sınıfına göre aşağıdaki sayıda destek elemanı görevlendirilir.

• "Kadar" ifadesi sınırı da kapsar. Çok tehlikeli işyerinde 30 çalışana 1, 31 çalışana 2 kişi gerekir. Yani çalışan sayısını katsayıya bölüp sonucu yukarı yuvarlarsınız.
• 10'dan az çalışanı olan işyerlerinde söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin tamamı ve resmî kurumlarla irtibat için uygun donanımlı, özel eğitimli en az bir destek elemanı yeterlidir.
• İlk yardım ekibinin sayısını bu tablo belirlemez. Onun için İlkyardım Yönetmeliği'ndeki oranlar geçerlidir.
• Birden fazla kişinin görevlendirildiği her ekibin bir ekip başı olur. Koordinasyon için koruma ekibinden bir sorumlu atanır.
• Destek elemanları ve yedekleri seçilirken vardiya düzeni hesaba katılır (m.11/8). İşten ayrılan ya da yeri değişen destek elemanının yerine yenisi görevlendirilir.

Örnek hesaplar

Acil durum planında neler bulunmalı?

Yönetmeliğin 12. maddesine göre planda en az işyerinin unvanı ve adresi, işverenin adı, planı hazırlayanların adı ve unvanı ile planın hazırlanma ve geçerlilik tarihi bulunur. Bunların yanında belirlenen acil durumlar, alınan önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler, müdahale ve tahliye yöntemleri ve bir tahliye planı bulunur (m.12). Tahliye planı da şu bilgileri içerir:

• Yangın söndürme ekipmanı dahil acil durum ekipmanının ve ilk yardım malzemelerinin yerleri.
• Kaçış yollarını, toplanma yerlerini ve varsa uyarı sistemlerini gösteren kroki.
• Görevli destek elemanlarının ve yedeklerinin adı, unvanı, sorumluluk alanı ve iletişim bilgileri.
• Resmî kurumların acil durum irtibat numaraları.
• Kimyasal yayılım, parlama ya da patlama gibi özel risk taşıyan bölümler.
• Elektrik ve gaz kesim noktaları ve vanaları.

İşverenin onayladığı planın sayfaları numaralanır, hazırlayanlar her sayfayı parafler ve son sayfayı imzalar. Güvenli elektronik imzalı plan da geçerlidir. Plan, ekiplerin kolay ulaşabileceği bir yerde saklanır. Tahliye planı bina giriş ve çıkışlarına ve her kata göz hizasında asılır, destek elemanı listesi de panoda görünür durur. Yönetmelik ayrıca yaşlı, engelli ve gebe çalışanlara tahliyede refakat edilmesini ve tahliyeden sonra sayım dahil kontrol yapılmasını ister (m.10).

Tatbikat ne sıklıkla yapılır ve nasıl kayda geçirilir?

Maden işyerleri dışındaki bütün işyerlerinde tatbikat en geç yılda bir yapılır (Yönetmelik m.13/2). Tatbikattan sonra bir tatbikat formu doldurulur. Forma tatbikatın tarihi, görülen eksikler ve bu eksikler için yapılacak düzenlemeler yazılır. Aksayan noktalara bakılarak acil durum planı gözden geçirilir ve düzeltilir. Örnek bir tatbikat formu Yönetmeliğin Ek-2'sinde var.

1. Senaryoyu risk değerlendirmesinden seçin. Boya hattı olan fabrikada yangın, kimyasal deposu olanda yayılım, deprem bölgesindeyse deprem senaryosu mantıklıdır.
2. Her yıl farklı bir vardiyada yapın. Hep gündüz yapılan tatbikat, gece vardiyasının ne kadar hazır olduğunu hiç göstermez.
3. Süreyi ölçün. Alarmdan, toplanma yerinde son kişinin sayılmasına kadar geçen süre, yıldan yıla kıyaslayabileceğiniz en somut göstergedir.
4. Sayımı gerçek listeyle yapın. Koruma ekibi, toplanma yerinde o an içeride olması gereken kişilerin listesiyle saymalı, ziyaretçiler ve alt işveren çalışanları da bu listede olmalı.
5. Eksikleri tarihli işe çevirin. Kapanmayan kaçış kapısı, duyulmayan alarm ya da bilinmeyen toplanma yeri için bir sorumlu ve hedef tarih yazın.

Çalışanlar nasıl bilgilendirilir, ekipler nasıl eğitilir?

Bütün çalışanlara acil durum planı ve ekiplerdeki destek elemanları anlatılır. Yeni işe başlayan kişiye de İSG eğitimine ek olarak acil durum planı anlatılmalıdır (Yönetmelik m.15). Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin özel eğitimini iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ya da Yönetmelik'te sayılan kurumlar verebilir. AFAD, itfaiye, belediyeler ve üniversiteler bunlar arasındadır. Eğitim, işveren ve eğitimcinin imzasıyla belgelenir. İlk yardım ekibi ise İlkyardım Yönetmeliği'ne göre eğitilir. Yeni çalışana planı anlatmayı ilk gün oryantasyonunun bir parçası yapabilirsiniz.

Acil durum yükümlülüklerine uymamanın 2026 cezası

Acil durumları belirlememek, tedbir almamak, plan hazırlamamak, destek elemanı görevlendirmemek, araç-gereç sağlamamak ya da dış kuruluşlarla irtibat düzenlememek 6331 sayılı Kanun'un 26/1-d maddesine göre cezalandırılır. Ceza her bir yükümlülük için ayrı ayrı kesilir ve aykırılık sürdükçe her ay yeniden uygulanır. ÇSGB'nin 2026 tablosuna göre temel tutar 22.194 TL'dir. Tutar, çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre artar.