İş kazası sıklık hızı ve ağırlık hızı nasıl hesaplanır? Formül, kayıp iş günü ve fabrika örneği

Kaza sıklık hızı nedir, nasıl hesaplanır?

Kaza sıklık hızı, bir dönemde olan iş kazası sayısının o dönemde fiilen çalışılan toplam saate oranıdır. Genellikle 1.000.000 çalışma saati başına hesaplanır. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 1998 tarihli iş kazası istatistikleri kararı bu göstergeyi şöyle tanımlar. Takvim yılındaki yeni kaza sayısı, aynı gruptaki çalışanların o yıl çalıştığı toplam saate bölünür ve 1.000.000 ile çarpılır.

1.000.000 saat, kabaca 500 kişinin bir yıl tam zamanlı çalışmasına denk gelir. Yani sıklık hızı 10 çıkan bir işyerinde, bu büyüklükteki bir fabrikada yılda aşağı yukarı 10 kaza oluyor demektir.

1.000.000 saat mi, 200.000 saat mi kullanılmalı?

ILO istatistiklerinde ve Türkiye'deki İSG uygulamasında çoğunlukla 1.000.000 saat bazı kullanılır. 200.000 saat bazı ise ABD'nin iş güvenliği istatistiklerine özgüdür. ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu (BLS) oranı "kaza sayısı × 200.000 ÷ çalışılan saat" diye hesaplar. 200.000 saati de 100 çalışanın haftada 40 saat, yılda 50 hafta çalışmasının karşılığı olarak açıklar.

Kaza ağırlık hızı nedir, kayıp iş günü nasıl sayılır?

Ağırlık hızı, kazaların yol açtığı kayıp gün sayısının toplam çalışma saatine oranıdır. ILO tanımında 1.000.000 çalışma saati başına kayıp gün olarak hesaplanır. Göstergenin doğru çıkması, kayıp günü her seferinde aynı şekilde saymanıza bağlıdır. ILO'nun sayım kuralları şunlardır.

• Kayıp gün, geçici iş göremezlik yaşayan çalışanın çalışamadığı takvim günleridir. İş günü değil, takvim günü sayılır.
• Kaza günü sayılmaz ve sayım ertesi gün başlar.
• Tek bir vakada en çok bir yıl sayılır.
• Ölüm ve sürekli iş göremezlik vakaları ayrıca tahmin edilip ayrı raporlanır ve geçici iş göremezlik günleriyle aynı toplama katılmaz.

Pratikte en kullanışlı kaynak, iş kazasından sonra verilen istirahat raporlarıdır. Raporun başladığı ve bittiği tarih ile çalışanın fiilen işe döndüğü gün zaten puantajda kayıtlıdır.

Örnek hesap: 250 kişilik bir fabrika

250 çalışanı olan bir fabrikada, puantajdan alınan yıllık fiilî çalışma saati toplamı 480.000 olsun. Aynı yıl kayıp günlü 6 iş kazası olmuş ve bu kazalarda toplam 84 takvim günü kaybedilmiş olsun.

Ertesi yıl kaza sayısı yine 6 olsun ama fazla mesai yüzünden çalışma saati 560.000'e çıksın. Bu durumda sıklık hızı 10,7'ye düşer, çünkü aynı sayıda kaza daha fazla çalışma saatine bölünür. Tersine, kaza sayısı düşerken kaza başına kayıp gün artıyorsa kazalar azalmış ama ağırlaşmış demektir. Bu da risk değerlendirmesinde öncelikleri değiştirir.

Toplam çalışma saati nereden alınır?

Paydadaki çalışma saati "çalışan sayısı × 8 saat × iş günü" gibi bir tahmin olmamalı, fiilen çalışılan saatlerin toplamı olmalıdır. ILO tanımı da aynı gruptaki çalışanların çalıştığı toplam saati esas alır. Doğru paydayı bulmak için şunlara dikkat edin.

• Fazla mesaiyi ekleyin, çünkü fazla çalışılan her saat kazaya açık geçen bir saattir.
• İzin, rapor ve devamsızlığı çıkarın. Yıllık izin, hastalık raporu, ücretsiz izin ve gelinmeyen günler işyerinde geçmemiştir.
• Resmî tatil ve hafta tatilinde çalışıldıysa bu saatleri ekleyin, çalışılmadıysa çıkarın.
• Taşeron ve geçici işçileri ayrı tutun. Kaza sayısına kattığınız grubun saatlerini paydaya da katın, çünkü pay ile paydanın aynı grubu göstermesi gerekir.
• Oranı bölüm bazında ayırın. Fabrikanın tek bir oranı, presteki yüksek riski paketlemedeki düşük riskle ortalar. Saatleri ve kazaları departmana göre ayırırsanız önlemin nereye gitmesi gerektiğini görürsünüz.

Puantaj bu açıdan İSG istatistiğinin temelidir. Kimin, hangi bölümde, kaç saat çalıştığının cevabı giriş-çıkış kayıtlarında durur.

Fabrikada sıklık ve ağırlık hızı nasıl takip edilir?

1. Hangi olayları kaza sayacağınızı yazılı olarak belirleyin. Mesela en az bir gün iş göremezlik doğuran kazaları, ilk yardımla sonuçlananları ve ramak kala olayları ayrı ayrı sayın. 6331 m.14, ramak kala olayların da incelenip raporlanmasını ister.
2. Her kazayı SGK'ya bildirin ve kaydedin. İstatistiği SGK'ya bildirdiğiniz kazalarla aynı listeden çıkarın.
3. Puantaj kapanınca o ayın fiilî çalışma saatini bölüm bazında kaydedin.
4. Kayıp günleri çalışan işe döndüğünde kesinleştirin. Bunun için çalışanın fiilen işe döndüğü günü esas alın ve uzayan raporları sonraki aylarda güncelleyin.
5. Aylık oranın yanında kayan 12 aylık oranı da tutun. Küçük işyerlerinde tek bir kaza aylık oranı birden yükseltir, kayan 12 ay ise eğilimi daha güvenilir gösterir.
6. Sonuçları risk değerlendirmesine bağlayın, çünkü kaza ve ramak kala olaylardan sonra risk değerlendirmesi yenilenir. İş güvenliği uzmanı da işyeri hekimiyle birlikte yıllık değerlendirme raporu hazırlar.