SMED nedir? Tek dakikada kalıp değişimi: iç ve dış hazırlık, adımlar, örnek ölçüm ve OEE'ye etkisi

SMED nedir?

SMED, Single Minute Exchange of Die ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede tek dakikada kalıp değişimi diye bilinir. Yöntemin amacı, makineyi bir üründen diğerine olabildiğince kısa sürede geçirmektir. Lean Enterprise Institute'a göre hedef, değişim süresini tek haneli dakikaya, yani 10 dakikanın altına indirmektir. Adındaki 'tek dakika' 60 saniyeyi değil, tek haneli bir sayıyı anlatır.

Yöntem, Japon mühendis Shigeo Shingo'nun 1950'ler ve 1960'lardaki çalışmalarından çıktı. Bugün yalın üretimin temel araçlarından biri sayılıyor. Sadece pres kalıbında kullanılmaz. Enjeksiyon kalıbı, CNC fikstürü, dolum hattında format ve şişe boyu, boya hattında renk değişimi gibi her ürün geçişine uygulanabilir.

İç hazırlık ve dış hazırlık nedir?

İç hazırlık, sadece makine dururken yapılabilen işlerdir. Eski kalıbı sökmek ve yenisini bağlamak buna girer. Dış hazırlık ise makine çalışırken de yapılabilen işlerdir. Yeni kalıbı depodan getirmek, aletleri hazırlamak ve kalıbı ön ısıtmak buna örnek verilebilir. SMED'in bütün mantığı bu ayrıma dayanır. Dış işler makine dururken yapıldıkça duruş boşuna uzar.

SMED adım adım nasıl uygulanır?

SMED dört aşamada yürür. Önce mevcut durumu ölçersiniz, sonra iç ve dış işleri ayırırsınız. Ardından iç işleri dışa çevirir, en sonda da kalan her işi sadeleştirirsiniz. Shingo'nun Quick Changeover for Operators: The SMED System kitabındaki aşamaları kabaca şöyle özetleyebiliriz.

1. Mevcut durumu kaydedin (aşama 0). Bir kalıp değişimini baştan sona videoya alın ve her işi süresiyle yazın. Bu aşamada iç ve dış işler iç içedir. Makine dururken depoya da gidilir, alet de aranır.
2. İç ve dış işleri ayırın (aşama 1). Listedeki her iş için 'bu makine çalışırken yapılabilir mi?' diye sorun. Yapılabilenleri değişim öncesi bir kontrol listesine taşıyın. Kalıp, aletler, bağlama elemanları ve ilk parça kontrol formu makine durmadan önce yanında olsun.
3. İç işleri dışa çevirin (aşama 2). Bugün iç olan bir işi dışarı almak için neyin değişmesi gerektiğine bakın. Ön ısıtma istasyonu, önceden ayarlanmış yedek fikstür ya da standart yükseklikte kalıp tabanı gibi çözümler bu aşamada çıkar.
4. Her şeyi sadeleştirin (aşama 3). Kalan iç işlerde cıvata yerine hızlı bağlama elemanı, ayar yerine sabit dayama ve işaretli standart değer kullanın. İki kişinin paralel yapabileceği işleri bölün. Dış işleri de kısaltın, çünkü onlar da birinin zamanını alır.
5. Standartlaştırın ve yeniden ölçün. Yeni yöntemi resimli bir talimata çevirin ve her vardiyanın aynı sırayı izlemesini sağlayın. Süreyi her değişimde kaydetmeye devam edin.

Kalıp değişim süresi nasıl ölçülür?

Kalıp değişim süresi, biten partinin son parçasından yeni partinin ilk sağlam parçasına kadar geçen süredir. Lean Enterprise Institute da değişimi (changeover) bu şekilde tanımlar. Süre, kalite onayı alan ilk parça çıktığında biter. Kalıbın takılmış olması yetmez. Deneme baskıları ve ayar düzeltmeleri de bu sürenin içindedir.

• Saati önceki ürünün son parçası başlatır. Son parçadan sonra makinenin başında 'ne zaman başlıyoruz' diye beklenen süre de değişim süresine dahildir.
• Saati yeni ürünün ilk sağlam parçası durdurur. 'Kalıp takıldı, ayarı yarın sabah yaparız' durumu süreyi bitirmez.
• Değişime kaç kişinin ve kimlerin katıldığını da yazın. Ayarcı başka makinedeyse onu beklemek ayrı bir kayıp nedenidir.
• Ortalama yerine dağılımı izleyin. Aynı değişimin en kısa ve en uzun süresi arasındaki fark, standardın oturup oturmadığını gösterir.

Örnek: 75 dakikalık kalıp değişimi 22 dakikaya

Bir pres hattında vardiyada iki kalıp değişimi yapılıyor diyelim. Videoyla yapılan ilk ölçümde son parçadan ilk sağlam parçaya kadar 75 dakika geçiyor. Tablo, işleri ve SMED aşamalarından sonraki süreleri gösteriyor. Rakamlar örnek amaçlıdır.

İlk iki aşama neredeyse hiç para gerektirmedi. Sadece işlerin sırası ve sorumlusu değişti. Buna rağmen süre 75'ten 42 dakikaya indi. Hızlı bağlama elemanı ve sabit dayama gibi küçük yatırımlar üçüncü aşamada devreye girdi. 22 dakika henüz tek hane sayılmaz. SMED'de hedefe ilk turda ulaşmak gerekmez, her turda yeniden ölçülür.

SMED OEE'yi nasıl etkiler?

Kalıp değişimi OEE'de kullanılabilirlik kaybı olarak sayılır. Ayar ve hazırlık, altı büyük kayıptan biridir. Değişim kısaldıkça makinenin çalıştığı süre uzar ve OEE doğrudan yükselir. Örnekteki hatta planlanan üretim süresi 450 dakika olsun (480 dakikalık vardiya − 30 dakika mola). Kalıp değişimi dışında 20 dakika duruş olsun, performans %90 ve kalite %98 çıksın.

Kazandığınız süreyi iki şekilde kullanabilirsiniz. Ya aynı parti büyüklüğüyle daha çok üretirsiniz ya da daha sık kalıp değiştirip daha küçük partilerle çalışırsınız. Yalın üretimde asıl hedef ikincisidir, çünkü stok ve ara stok azalır, siparişe daha hızlı cevap verilir.

SMED'de sık yapılan hatalar

• Hemen yatırıma atlanıyor. Hızlı bağlama sistemi almadan önce ayırma ve çevirme aşamalarını yapın. Örnekte de görüldüğü gibi kazancın büyük kısmı çoğu zaman bedavaya gelir.
• Çalışma sadece mühendislerle yürütülüyor. Oysa değişimi her gün yapan operatör ve ayarcı, hangi işin neden uzadığını en iyi bilen kişilerdir.
• Standart yazıya dökülmüyor. Bir vardiyada 25 dakika süren değişim diğerinde 60 dakika sürüyorsa yöntem kişiye bağlı kalmış demektir.
• Ayarcı ve operatör beklemesi gözden kaçıyor. Kalıp hazır ama ayarcı başka hattaysa ya da vardiya geç başladıysa, kaybın kaynağı planlama ve vardiya disiplinidir. Bu kişi kaynaklı kaybı makine verisinden ayrı ölçmek gerekir.
• Bakım hesaba katılmıyor. Aşınmış kalıp ya da gevşek bağlama elemanı ayarı uzatır. Kalıp ve makine bakımını TPM (toplam üretken bakım) ile düzene sokabilirsiniz.