Yalın üretim nedir? 7 israf (muda), değer akışı, JIT ve kanban: fabrikada nereden başlanır?

Yalın üretim nedir?

Yalın üretim (lean manufacturing), müşterinin parasını ödemeye razı olduğu değeri en az kaynakla, en kısa sürede ve en az hatayla üretmeyi amaçlar. Yaklaşım İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Toyota'da geliştirildi. 'Lean production' (yalın üretim) adı ise 1980'lerin sonunda MIT'deki otomotiv araştırmalarında kondu. Yalın üretimin sorduğu soru basittir. Bu adım ürüne müşterinin önemsediği bir değer katıyor mu? Katmıyorsa israftır.

Yalın düşüncenin çerçevesini Womack ve Jones'un (1996) tarif ettiği beş ilke çizer.

1. Değer: Değeri müşterinin gözünden tanımlayın.
2. Değer akışı: Ürünün hammaddeden sevkiyata kadar geçtiği bütün adımları çıkarın ve değer katmayanları ayırın.
3. Akış: Kalan adımların beklemeden, kesintisiz ilerlemesini sağlayın.
4. Çekme: Stok için değil, bir sonraki süreç ya da müşteri istediğinde üretin.
5. Mükemmellik: Bu döngüyü sürekli tekrarlayın. Bu son adımın günlük aracı kaizen çalışmasıdır.

7 israf (muda) nedir?

Yedi israf, Taiichi Ohno'nun seri üretimde en sık gördüğü büyük israfları yedi başlıkta topladığı sınıflandırmadır. Bunlar fazla üretim, bekleme, taşıma, gereksiz işlem, stok, hareket ve hatadır (düzeltme). Japoncada israfın karşılığı 'muda'dır.

Birçok kaynak listeye sekizinci israf olarak kullanılmayan çalışan yeteneğini ekler. Bu, sorunu en iyi bilen operatöre fikrinin hiç sorulmaması demektir. Japonca terminolojide israfın iki akrabası daha var. Mura, iş yükündeki dengesizlik demektir, mesela ayın son haftasına yığılan üretim gibi. Muri ise insana ya da makineye binen aşırı yüktür. Mura ve muri çoğu zaman muda'yı doğurur.

Yalın üretim ile kayıp zaman arasındaki bağ ne?

Yedi israftan bekleme ve hareket doğrudan işgücü süresinin kaybıdır. Diğerleri de sonunda adam-saat tüketir. Bu yüzden yalın dönüşümde ilk ölçülecek şeylerden biri, ödenen mesai ile gerçekten değer üretilen süre arasındaki farktır. Bu farkın bir kısmı süreçten kaynaklanır, mesela malzeme beklemek ya da alet aramak. Bir kısmı ise kişiden kaynaklanır. Geç başlama, uzayan mola ve mesaide telefon bunlara örnektir.

İki tarafı ayırmadan yapılan yalın çalışma yanıltıcı sonuç verir. Hattın yerleşimini değiştirirsiniz, ama vardiya her gün 15 dakika geç başlıyorsa kazancın bir kısmı oraya gider. Makine tarafını OEE ile, kişi tarafını da kayıp zamanın TL karşılığıyla ayrı ayrı izlemek gerekir.

Değer akışı haritalama nedir?

Değer akışı haritalama (value stream mapping), bir ürün ailesinin siparişten sevkiyata kadar geçtiği bütün adımları, aradaki stokları ve bilgi akışını tek bir kâğıtta gösterir. Amaç, değer katan süre ile toplam bekleme süresi arasındaki farkı görünür hale getirmektir.

1. Tek bir ürün ailesi seçin, yani aynı adımlardan geçen ürünleri. Bütün fabrikayı tek haritada çizmeye çalışmayın.
2. Sahayı dolaşın. Haritayı ofiste çizmeyin, malzemenin yolunu sevkiyattan geriye doğru takip ederek çizin.
3. Her adımda çevrim süresini, ayar süresini, çalışan ve vardiya sayısını ve adımlar arasındaki stok miktarını ölçün.
4. Toplam süreyi hesaplayın. Değer katan işlem süresini toplam geçiş süresiyle karşılaştırın. Aradaki fark çoğunlukla bekleyen stoktur.
5. Gelecek durum haritasını çizin ve hangi israfın hangi sırayla kaldırılacağını bir iş listesine çevirin.

Tam zamanında üretim (JIT) nedir?

Tam zamanında üretimde (Just-in-Time, JIT) her süreç, bir sonraki sürecin ihtiyaç duyduğu parçayı, ihtiyaç duyduğu miktarda ve ihtiyaç duyduğu anda üretir. JIT stoku sorunları saklayan bir tampon olarak görür. Stok düştükçe ayar süresi, arıza ve kalite sorunları ortaya çıkar ve çözülmek zorunda kalır.

Kanban nedir, nasıl çalışır?

Kanban, çekme sisteminde bir parçanın üretilmesine ya da taşınmasına izin veren sinyaldir. En yaygın biçimi karttır. Ama boş kutu, renkli top, metal plaka ya da elektronik sinyal de kanban olarak kullanılabilir. Kural basittir. Kanban yoksa üretim ya da taşıma da yapılmaz. Böylece fazla üretim ve stok israfı kaynağında durdurulur.

Fabrikada en kolay başlangıç iki kutu sistemidir. Tezgâhın yanında aynı parçadan iki kutu durur. Biri boşalınca boş kutu depoya gider ve doldurulup geri gelir. Kutu sayısını ve büyüklüğünü tüketim hızına ve ikmal süresine göre belirlersiniz.

Fabrikada yalın üretime nereden başlanır?

1. Mevcut durumu ölçün. Çıktı/adam-saat, fire oranı, sipariş teslim süresi ve kayıp zamanı kaydedin. Ölçmeden başlayan dönüşüm kazancını kanıtlayamaz.
2. Sorunu belirgin olan ve yönetimin her gün gördüğü bir pilot hat seçin.
3. Alanı 5S ile düzenleyin, çünkü düzensiz bir alanda israf görünmez.
4. Değer akışını çizin ve en büyük üç israfı seçin.
5. Standart iş tanımlayın. Her işin en iyi bilinen yöntemi yazılı ve görsel olsun, iyileştirmeyi de bu standardın üstüne kurun.
6. Operatörün gördüğü israfı yazıp çözebileceği bir kaizen öneri sistemi açın.
7. Kanbanı ve çekme sistemini stok ve ayar sorunları azaldıktan sonra devreye alın.
8. Sonucu her ay aynı göstergelerle ölçün ve pilot hattan sonra bir sonraki hatta geçin.